Khi biến đổi khí hậu làm thay đổi bài toán kiểm soát huyết áp?
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (TCYTTG), năm 2024 ước tính có khoảng 1,4 tỷ người trưởng thành từ 30-79 tuổi trên toàn cầu đang sống chung với tăng huyết áp. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nhiệt độ cực đoan đang trở thành yếu tố môi trường đáng lưu ý trong quản lý tăng huyết áp. Khi nhiệt độ thay đổi, cơ thể điều chỉnh hoạt động của hệ thần kinh giao cảm, mạch máu và tuần hoàn, từ đó có thể làm huyết áp biến động. Tuy nhiên, mức độ và xu hướng thay đổi không giống nhau ở mọi người bệnh, phụ thuộc vào mức độ phơi nhiễm và đặc điểm từng cá thể.
Hình 16. Ảnh hưởng của nhiệt độ lên tăng và giảm huyết áp ở người
Trời lạnh & huyết áp có xu hướng tăng: Khi tiếp xúc với nhiệt độ thấp, hệ thần kinh giao cảm được hoạt hóa, gây co mạch ngoại vi và làm tăng sức cản mạch máu, từ đó huyết áp có xu hướng tăng. Đáp ứng này còn có thể đi kèm hoạt hóa hệ renin-angiotensin-aldosterone (RAA), đặc biệt khi kéo dài, góp phần duy trì co mạch và giữ natri, nước. Hiệp hội Tăng huyết áp Châu Âu (ESH) 2026 ghi nhận huyết áp thường cao hơn trong những tháng lạnh và thấp hơn khi nhiệt độ tăng, góp phần gây khó khăn trong việc kiểm soát huyết áp ở một số người bệnh. Về lâm sàng, cần đặc biệt lưu ý ở người cao tuổi, người tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch, nhất là khi nhiệt độ giảm đột ngột. Vì vậy, ở những người bệnh có nguy cơ cao, mùa lạnh có thể là thời điểm cần tăng cường theo dõi huyết áp và cân nhắc tái đánh giá kiểm soát huyết áp.
Trời nóng thì không đồng nghĩa huyết áp luôn tăng, một nghiên cứu năm 2026 trên 85 người cao tuổi bị tăng huyết áp đã được ghi nhận trong các đợt nắng nóng. Kết quả từ hơn 40.000 lần đo huyết áp cho thấy huyết áp tâm thu và tâm trương tăng lần lượt khoảng 1,27 mmHg và 1,14 mmHg. Trong khi đó, một nghiên cứu khác lại ghi nhận huyết áp tâm thu ban ngày thấp hơn vào những ngày nóng, nhưng huyết áp tâm thu ban đêm lại tăng theo nhiệt độ; mối liên quan này đặc biệt rõ ở người cao tuổi đang điều trị tăng huyết áp.
Sự khác biệt này cho thấy huyết áp có thể thay đổi theo từng giai đoạn của quá trình phơi nhiễm nhiệt và phụ thuộc vào nhiều yếu tố như mức độ nóng, thời gian tiếp xúc, độ ẩm, tình trạng hydrat hóa, tuổi, bệnh nền và thuốc đang sử dụng. Vì vậy, nắng nóng không đơn giản đồng nghĩa với tăng huyết áp. Đây cũng là lý do cùng một mức nhiệt nhưng đáp ứng huyết áp có thể rất khác nhau giữa các bệnh nhân.
Khi nhiệt độ tăng cao, thuốc điều trị trở thành một yếu tố cần được xem xét cùng với huyết áp và tình trạng của người bệnh. Điều này đặc biệt quan trọng ở những đối tượng dễ bị tổn thương hoặc đang sử dụng nhiều thuốc hạ áp, vì khả năng duy trì cân bằng dịch và huyết động có thể hạn chế hơn. Khi người bệnh mất nhiều nước qua mồ hôi, thuốc lợi tiểu có thể góp phần làm giảm thể tích tuần hoàn và tăng nguy cơ mất nước, rối loạn điện giải, chóng mặt hoặc ngất. Với người bệnh suy tim, việc xử trí lại phức tạp hơn khi vừa phải lưu ý nguy cơ giảm thể tích do mất nước, vừa tránh bổ sung dịch quá mức dẫn đến ứ dịch. Ở bệnh nhân bệnh thận mạn, giảm thể tích tuần hoàn cũng có thể ảnh hưởng đến chức năng thận.
Ngoài ra, US.CDC lưu ý nhiệt độ cao cũng có thể tương tác với nhiều thuốc tim mạch khác, bao gồm ACEi/ARB, β-blocker và CCB. Những tương tác này có thể ảnh hưởng đến huyết áp, khả năng thích nghi với nhiệt độ hoặc làm tăng nguy cơ chóng mặt, hạ huyết áp và té ngã ở những người dễ bị tổn thương. Tuy nhiên, không nên tự ý giảm hoặc ngừng thuốc hạ áp chỉ vì trời nóng. Việc điều chỉnh điều trị cần dựa trên huyết áp, triệu chứng, tình trạng dịch, bệnh đồng mắc và toàn bộ phác đồ đang sử dụng, với quyết định được cá thể hóa cho từng người bệnh.
Khi nhiệt độ thay đổi mạnh, đặc biệt trong các đợt nóng hoặc lạnh kéo dài, những biến động huyết áp đáng kể so với mức thường ngày nên là tín hiệu để bác sĩ tái đánh giá người bệnh. ESH 2026 khuyến nghị tăng cường theo dõi huyết áp ngoài phòng khám bằng đo huyết áp tại nhà hoặc đo huyết áp lưu động, đồng thời đánh giá các yếu tố có thể góp phần làm thay đổi huyết áp như tình trạng thể tích, chức năng thận, bệnh đồng mắc và thuốc đang sử dụng. Ở người bệnh có huyết áp tâm thu dưới 110 mmHg, cần cân nhắc giảm liều thuốc hạ áp sau khi xác nhận tình trạng huyết áp và đánh giá lâm sàng phù hợp.
Tuy nhiên, không nên xem một mức nhiệt độ cụ thể là chỉ định tự động để tăng hoặc giảm thuốc. Thay vào đó, thời tiết cực đoan nên được xem là một yếu tố kích hoạt việc tái đánh giá huyết áp, theo dõi ngoài phòng khám và rà soát lại điều trị, đặc biệt ở người cao tuổi, bệnh tim mạch, bệnh thận mạn hoặc đa trị liệu. ESH 2026 cũng nhấn mạnh rằng bằng chứng hiện tại về ảnh hưởng của các yếu tố khí hậu lên tăng huyết áp nhìn chung vẫn còn hạn chế, do đó cần thận trọng khi chuyển các dữ liệu quan sát thành quyết định điều trị cá thể. Khi nhiệt độ ngày càng khắc nghiệt, quản lý tăng huyết áp cần được nhìn trong bối cảnh rộng hơn, không chỉ dựa trên một trị số huyết áp đơn lẻ. Hiểu được tác động của nhiệt độ, nhận diện những người bệnh dễ bị ảnh hưởng và tái đánh giá huyết áp khi cần thiết sẽ giúp duy trì kiểm soát huyết áp hiệu quả, đồng thời hạn chế các nguy cơ liên quan đến mất nước, hạ huyết áp và biến cố tim mạch.
Vẫn còn có nhiều câu hỏi đặt ra cũng như cần làm rõ các khoảng trống về chất lượng dữ liệu, vẫn còn nhiều khoảng trống liên quan biến đổi khí hậu toàn cầu lên trên các bệnh lây nhiễm và bệnh không lây nhiễm, cam kết cách tiếp cận Một Sức khỏe, cần có một kế hoạch tổng thể quốc gia để thúc đẩy lồng ghép các biện pháp phòng chống bệnh, xem các nhánh đã phân tích hết và đầy đủ chưa? Liệu có cơ sở bằng chứng và mô hình tiên đoán hay cảnh báo sớm biến đổi khi hậu với tình hình hiện nay, chia sẻ dữ liệu về biến đổi khí hậu? Đặc điểm địa lý của Việt Nam khá đặc biệt/ khác biệt nên cần có các hướng nghiên cứu đặc thù khác nhau hay không (vùng núi phía Bắc dễ bị sạc lở đất, vùng miền Trung và miền Nam dễ có mức nước biển dâng cao, vùng có nắng nóng kéo dài dễ ảnh hương cả bệnh lây nhiễm và không lây nhiễm, cần phân tích dữ liệu tích hợp, không nên xem xét yếu tố đơn lẻ mà cần kết hợp mới cho thấy thuyết phục về kết quả phân tích, ….). Tiếp cận thêm về liên quan giữa AMR (Anti-Microbial Resistance) và biến đổi khí hậu toàn cầu như thế nào?
Về mô hình, chúng ta cần phải có dữ liệu từ TCYTTG và Bộ Y tế để chính xác trong xây dựng mô hình, cần phải đi một bước xa hơn và xây dựng nhiều kịch bản khác nhau với các biến số khác nhau và các mức độ biến số ra sao để từ các kịch bản khác nhau sẽ có các mô hình ứng phó khác nhau. Từ các dữ liệu phân tích được chúng ta sẽ tập trung nguồn lực xây dựng kê hoạch chi tiết và ưu tiên một số trọng tâm bệnh khẩn cấp. Về mô hình dự báo sớm hay mô hình cảnh báo sớm (Early Predictive Model hay Early Warning System, đặc biệt lưu ý ngưỡng nhiệt độ >350C), sau khi phân tích sẽ xây dựng năng lực cảnh báo, phân tích khoảng trống và cần phối hợp và lồng ghép các mục để làm đầy khoảng trống, ưu tiên vấn đề sức khỏe liên quan đặc thù từng vùng địa lý khác nhau với các giải pháp ngắn hạn, trung hạn và dài hạn.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bezirtzoglou C, Dekas K, Charvalos E. Climate changes, environment and infection: facts, scenarios and growing awareness from the public health community within Europe. Anaerobe, 2011; 17, 337−40. doi: 10.1016/j.anaerobe.2011.05.016
2. Cao B, Bai CK, Wu KY, et al. Tracing the future of epidemics: Coincident niche distribution of host animals and disease incidence revealed climate-correlated risk shifts of main zoonotic diseases in China. Glob Chang Biol, 2023; 29, 3723−46. doi: 10.1111/gcb.16708
3. Samuel GH, Adelman ZN, Myles KM. Temperature-dependent effects on the replication and transmission of arthropod-borne viruses in their insect hosts. Curr Opin Insect Sci, 2016; 16, 108−13. doi: 10.1016/j.cois.2016.06.005
4. Cissé G. Food-borne and water-borne diseases under climate change in low- and middle-income countries: Further efforts needed for reducing environmental health exposure risks. Acta Trop, 2019; 194, 181−8. doi: 10.1016/j.actatropica.2019.03.012
5. Hodges M, Belle JH, Carlton EJ, et al. Delays in reducing waterborne and water-related infectious diseases in China under climate change. Nat Clim Chang, 2014; 4, 1109−15. doi: 10.1038/nclimate2428
6. Liu Q, Yuan J, Yan WX, et al. Association of natural flood disasters with infectious diseases in 168 countries and territories from 1990 to 2019: a worldwide observational study. Global Transi, 2023; 5, 149−59. doi: 10.1016/j.glt.2023.09.001
7. Dal T, Ramli I, Garaizar J. Effect of climate change on nature and human health with a special focus on infectious diseases in the Mediterranean region. J Infect Dev Ctries, 2023; 17, 1501−10. doi: 10.3855/jidc.17995
8. Tong MX, Hansen A, Hanson-Easey S, et al. Perceptions of malaria control and prevention in an era of climate change: a cross-sectional survey among CDC staff in China. Malar J, 2017; 16, 136. doi: 10.1186/s12936-017-1790-3
9. Tong MX, Hansen A, Hanson-Easey S, et al. Perceptions of capacity for infectious disease control and prevention to meet the challenges of dengue fever in the face of climate change: a survey among CDC staff in Guangdong Province, China. Environ Res, 2016; 148, 295−302. doi: 10.1016/j.envres.2016.03.043
10. Wei JN, Hansen A, Zhang Y, et al. The impact of climate change on infectious disease transmission: perceptions of CDC health professionals in Shanxi Province, China. PLoS One, 2014; 9, e109476. doi: 10.1371/journal.pone.0109476
11. Yi LP, Xu X, Ge WX, et al. The impact of climate variability on infectious disease transmission in China: current knowledge and further directions. Environ Res, 2019; 173, 255−61. doi: 10.1016/j.envres.2019.03.043
12. Eguiluz-Gracia I, Mathioudakis AG, Bartel S, et al. The need for clean air: the way air pollution and climate change affect allergic rhinitis and asthma. Allergy, 2020; 75, 2170−84. doi: 10.1111/all.14177
13. Mahmud AS, Martinez PP, He JX, et al. The impact of climate change on vaccine-preventable diseases: insights from current research and new directions. Curr Environ Health Rep, 2020; 7, 384−91. doi: 10.1007/s40572-020-00293-2
14. Li F, Zhou H, Huang DS, et al. Global research output and theme trends on climate change and infectious diseases: a Restrospective bibliometric and co-word biclustering investigation of papers indexed in PubMed (1999-2018). Int J Environ Res Public Health, 2020; 17, 5228. doi: 10.3390/ijerph17145228
15. Ciota AT, Matacchiero AC, Kilpatrick AM, et al. The effect of temperature on life history traits of Culex mosquitoes. J Med Entomol, 2014; 51, 55−62. doi: 10.1603/ME13003
16. Gizaw Z, Salubi E, Pietroniro A, et al. Impacts of climate change on water-related mosquito-borne diseases in temperate regions: a systematic review of literature and meta-analysis. Acta Trop, 2024; 258, 107324. doi: 10.1016/j.actatropica.2024.107324
17. Liu ZD, Wang SZ, Zhang Y, et al. Effect of temperature and its interactions with relative humidity and rainfall on malaria in a temperate city Suzhou, China. Environ Sci Pollut Res, 2021; 28, 16830−42. doi: 10.1007/s11356-020-12138-4
18. Liu Q, Wang YP, Deng J, et al. Association of temperature and precipitation with malaria incidence in 57 countries and territories from 2000 to 2019: A worldwide observational study. J Glob Health, 2024; 14, 04021. doi: 10.7189/jogh.14.04021
19. Brower V. Vector-borne diseases and global warming: are both on an upward swing?. EMBO Rep, 2001; 2, 755−7. doi: 10.1093/embo-reports/kve193
20. Aguiar M. The effect of global warming on vector-borne diseases: Comment on “Modeling the impact of global warming on vector-borne” infections by E. Massad et al. Phys Life Rev, 2011; 8, 202−3.
21. Adepoju OA, Afinowi OA, Tauheed AM, et al. Multisectoral perspectives on global warming and vector-borne diseases: a focus on Southern Europe. Curr Trop Med Rep, 2023; 10, 47−70. doi: 10.1007/s40475-023-00283-y
22. Carreto C, Gutiérrez-Romero R, Rodríguez T. Climate-driven mosquito-borne viral suitability index: measuring risk transmission of dengue, chikungunya and Zika in Mexico. Int J Health Geogr, 2022; 21, 15. doi: 10.1186/s12942-022-00317-0
23. Pham NTT, Nguyen CT, Vu HH. Assessing and modelling vulnerability to dengue in the Mekong Delta of Vietnam by geospatial and time-series approaches. Environ Res, 2020; 186, 109545. doi: 10.1016/j.envres.2020.109545
24. Kouadio IK, Aljunid S, Kamigaki T, et al. Infectious diseases following natural disasters: prevention and control measures. Expert Rev Anti Infect Ther, 2012; 10, 95−104. doi: 10.1586/eri.11.155
25. Velu RM, Kwenda G, Bosomprah S, et al. Ecological niche modeling of Aedes and Culex mosquitoes: a risk map for chikungunya and west Nile viruses in Zambia. Viruses, 2023; 15, 1900. doi: 10.3390/v15091900
26. Wiwanitkit V. Correlation between rainfall and the prevalence of malaria in Thailand. J Infect, 2006; 52, 227−30. doi: 10.1016/j.jinf.2005.02.023
27. Jude PJ, Dharshini S, Vinobaba M, et al. Anopheles culicifacies breeding in brackish waters in Sri Lanka and implications for malaria control. Malar J, 2010; 9, 106. doi: 10.1186/1475-2875-9-106
28. Couper LI, MacDonald AJ, Mordecai EA. Impact of prior and projected climate change on US Lyme disease incidence. Glob Chang Biol, 2021; 27, 738−54. doi: 10.1111/gcb.15435
29. Valderrama A, Díaz Y, López-Vergès S. Interaction of Flavivirus with their mosquito vectors and their impact on the human health in the Americas. Biochem Biophys Res Commun, 2017; 492, 541−7. doi: 10.1016/j.bbrc.2017.05.050
30. Steverding D. The history of leishmaniasis. Parasit Vectors, 2017; 10, 82. doi: 10.1186/s13071-017-2028-5
31.WHO Leishmaniasis https://www.who.int/news-room/fact sheets/detail/leishmaniasis. [2025-03-10]
32. Parums DV. Editorial: climate change and the spread of vector-borne diseases, including dengue, malaria, Lyme disease, and West Nile virus infection. Med Sci Monit, 2024; 29, e943546.
33. Awad DA, Masoud HA, Hamad A. Climate changes and food-borne pathogens: The impact on human health and mitigation strategy. Climatic Change, 2024; 177, 92. doi: 10.1007/s10584-024-03748-9
34. WHO. Food Safetyhttps://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/food-safety. [2025-03-10]
35. Lee H, Yoon Y. Etiological agents implicated in foodborne illness world wide. Food Sci Anim Resour, 2021; 41, 1−7. doi: 10.5851/kosfa.2020.e75
36. Bintsis T. Foodborne pathogens. AIMS Microbiol, 2017; 3, 529−63. doi: 10.3934/microbiol.2017.3.529
37. Pexara A, Govaris A. Foodborne viruses and innovative non-thermal food-processing technologies. Foods, 2020; 9, 1520. doi: 10.3390/foods9111520
38. War JM, Nisa AU, Wani AH, et al. Microbial food-borne diseases due to climate change. In: Parray JA, Bandh SA, Shameem N. Climate Change and Microbes. Apple Academic Press. 2022, 187-234.
39. Vermeulen SJ, Campbell BM, Ingram JSI. Climate change and food systems. Annu Rev Env Resour, 2012; 37, 195−222. doi: 10.1146/annurev-environ-020411-130608
40. Caminade C, McIntyre KM, Jones AE. Impact of recent and future climate change on vector-borne diseases. Ann N Y Acad Sci, 2019; 1436, 157−73. doi: 10.1111/nyas.13950
41. Lake IR, Barker GC. Climate change, foodborne pathogens and illness in higher-income countries. Curr Environ Health Rep, 2018; 5, 187−96. doi: 10.1007/s40572-018-0189-9
42. Cissé G, Koné B, Bâ H, et al. Ecohealth and climate change: adaptation to flooding events in riverside secondary cities, West Africa. In: Proceedings of the Cities and Adaptation to Climate Change-Proceedings of the Global Forum 2010 on Resilient Cities. Springer. 2011, 55-67.
43. Liu Q, Liu M, Liu J. Association of drinking water services with the disease burden of diarrhea in children under five in 200 countries from 2000 to 2021. Cell Rep Sustain, 2024; 1, 100177.
44. Liu Q, Liu M, Liu J. Global associations between the use of basic drinking water and sanitation services with diarrhoeal disease incidence in 200 countries and territories from 2000 to 2019. Public Health, 2024; 235, 202−10. doi: 10.1016/j.puhe.2024.07.004
45. Singh BK, Delgado-Baquerizo M, Egidi E, et al. Climate change impacts on plant pathogens, food security and paths forward. Nat Rev Microbiol, 2023; 21, 640−56. doi: 10.1038/s41579-023-00900-7
46. Nel J, Richards L. Climate change and impact on infectious diseases. Wits J Clin Medicine, 2022; 4, 129−34. doi: 10.18772/26180197.2022.v4n3a1
47. Peng ZH, Liu Y, Qi JJ, et al. The climate-driven distribution and response to global change of soil-borne pathogens in agroecosystems. Global Ecol Biogeogr, 2023; 32, 766−79. doi: 10.1111/geb.13662
48. Smith BA, Fazil A. How will climate change impact microbial foodborne disease in Canada?. Can Commun Dis Rep, 2019; 45, 108−13. doi: 10.14745/ccdr.v45i04a05
49. Dietrich J, Hammerl JA, Johne A, et al. Impact of climate change on foodborne infections and intoxications. J Health Monit, 2023; 8, 78−92.
50. Qiu YJ, Zhou Y, Chang YF, et al. The effects of ventilation, humidity, and temperature on bacterial growth and bacterial genera distribution. Int J Environ Res Public Health, 2022; 19, 15345. doi: 10.3390/ijerph192215345
51. Vezzulli L, Colwell RR, Pruzzo C. Ocean warming and spread of pathogenic vibrios in the aquatic environment. Microb Ecol, 2013; 65, 817−25. doi: 10.1007/s00248-012-0163-2
52. Guzman Herrador BR, De Blasio BF, MacDonald E, et al. Analytical studies assessing the association between extreme precipitation or temperature and drinking water-related waterborne infections: a review. Environ Health, 2015; 27, 29.
53. Ebi K. Climate change and health risks: assessing and responding to them through ‘adaptive management’. Health Aff, 2011; 30, 924−30. doi: 10.1377/hlthaff.2011.0071
54. Perrone G, Ferrara M, Medina A, et al. Toxigenic fungi and mycotoxins in a climate change scenario: ecology, genomics, distribution, prediction and prevention of the risk. Microorganisms, 2020; 8, 1496. doi: 10.3390/microorganisms8101496
55. Okaka FO, Odhiambo BDO. Relationship between flooding and out break of infectious diseasesin Kenya: a review of the literature. J Environ Public Health, 2018; 2018, 5452938.
56. Tirado MC, Clarke R, Jaykus LA, et al. Climate change and food safety: a review. Food Res Int, 2010; 43, 1745−65. doi: 10.1016/j.foodres.2010.07.003
57. Yusa A, Berry P, Cheng JJ, et al. Climate change, drought and human health in Canada. Int J Environ Res Public Health, 2015; 12, 8359−412. doi: 10.3390/ijerph120708359
58. NYSERDA. Health impacts of power outages and warm weather on food safety. https://www.nyserda.ny.gov//media/Project/Nyserda/files/Publications/Research/Environmental/18-25-Health-Power-Outages.pdf. [2025-03-10]
59. Oppenheimer M, Glavovic BC, Hinkel J, et al. Sea Level Rise and Implications for Low-Lying Islands, Coasts and Communities. https://www.ipcc.ch/srocc/chapter/chapter-4-sea-level-rise-and-implications-for-low-lying-islands-coasts-and-communities/. [2025-03-10]
60. Zemouri C, Awad SF, Volgenant CMC, et al. Modeling of the transmission of coronaviruses, measles virus, influenza virus, mycobacterium tuberculosis, and legionella pneumophila in Dental Clinics. J Dent Res, 2020; 99, 1192−8. doi: 10.1177/0022034520940288
61. Ndeh NT, Tesfaldet YT, Budnard J, et al. The secondary outcome of public health measures amidst the COVID-19 pandemic in the spread of other respiratory infectious diseases in Thailand. Travel Med Infect Dis, 2022; 48, 102348. doi: 10.1016/j.tmaid.2022.102348
62. Danilenko AV, Kolosova NP, Shvalov AN, et al. Evaluation of HA-D222G/N polymorphism using targeted NGS analysis in A(H1N1)pdm09 influenza virus in Russia in 2018-2019. PLoS One, 2021; 16, e0251019. doi: 10.1371/journal.pone.0251019
63. Poniedziałek B, Rzymski P, Zarębska-Michaluk D, et al. Viral respiratory infections and air pollution: a review focused on research in Poland. Chemosphere, 2024; 359, 142256. doi: 10.1016/j.chemosphere.2024.142256
64. Safiri S, Mahmoodpoor A, Kolahi AA, et al. Global burden of lower respiratory infections during the last three decades. Front Public Health, 2022; 10, 1028525.
65. Zhou Z, Gilca R, Deceuninck G, et al. Predictors of hospitalization for lower respiratory tract infection in children aged <2 years in the province of Quebec, Canada. Epidemiol Infect, 2016; 144, 1035−44. doi: 10.1017/S0950268815002204
66. Kang LY, Jing WZ, Liu Q, et al. The trends of mortality, aetiologies and risk factors of lower respiratory infections in China from 1990 to 2019: findings from the Global Burden of Disease Study 2019. J Infect Public Health, 2022; 15, 870−6. doi: 10.1016/j.jiph.2022.06.016
67. Shi Y, Zhang LP, Wu D, et al. Systematic analysis and prediction of the burden of lower respiratory tract infections attribute to non-optimal temperature, 1990-2019. Front Public Health, 2024; 12, 1424657. doi: 10.3389/fpubh.2024.1424657
68. Liu Q, Deng J, Yan WX, et al. Burden and trends of infectious disease mortality attributed to air pollution, unsafe water, sanitation, and hygiene, and non-optimal temperature globally and in different socio-demographic index regions. Glob Health Res Policy, 2024; 9, 23. doi: 10.1186/s41256-024-00366-x
69. Zhong W, Bragazzi NL, Kong JD, et al. Burden of respiratory infection and tuberculosis among US States from 1990 to 2019. Clin Epidemiol, 2021; 13, 503−14. doi: 10.2147/CLEP.S314802
70. Tong M, Wondmagegn B, Xiang JJ, et al. Hospitalization costs of respiratory diseases attributable to temperature in Australia and Projections for future costs in the 2030s and 2050s under climate change. Int J Environ Res Public Health, 2022; 19, 9706. doi: 10.3390/ijerph19159706
71. Ngo HKT, Luong LMT, Le HHTC, et al. Impact of temperature on hospital admission for acute lower respiratory infection (ALRI) among pre-school children in Ho Chi Minh City, Vietnam. Int J Biometeorol, 2021; 65, 1205−14. doi: 10.1007/s00484-021-02104-1
72. Huang K, Hu CY, Yang XY, et al. Contributions of ambient temperature and relative humidity to the risk of tuberculosis admissions: a multicity study in Central China. Sci Total Environ, 2022; 838, 156272. doi: 10.1016/j.scitotenv.2022.156272
73. Li WX, Wang XD, Bi B, et al. Influence of Temperature and Humidity on the Incidence of Pulmonary Tuberculosis in Hainan, China, 2004-2018. Biomed Environ Sci, 2024; 37, 1080−5.
74. Wagatsuma K. Association of ambient temperature with tuberculosis incidence in Japan: An ecological study. IJID Reg, 2024; 12, 100384. doi: 10.1016/j.ijregi.2024.100384
75. Ding F, Liu XL, Hu ZY, et al. Association between ambient temperature, PM2.5 and tuberculosis in Northwest China. Int J Environ Health Res, 2024; 34, 3173−87. doi: 10.1080/09603123.2023.2299236
76. Xu M, Li Y, Liu B, et al. Temperature and humidity associated with increases in tuberculosis notifications: a time-series study in Hong Kong. Epidemiol Infect, 2020; 149, e8.
77. Liyew AM, Clements ACA, Akalu TY, et al. Ecological-level factors associated with tuberculosis incidence and mortality: a systematic review and meta-analysis. PLoS Glob Public Health, 2024; 4, e0003425. doi: 10.1371/journal.pgph.0003425
78. Kyd JM, Krishnamurthy A, Kidd S. Interactions and mechanisms of respiratory tract biofilms involving Streptococcus pneumoniae and nontypeable Haemophilus influenzae. Microb Biofilms-Importance Appl, 2016.
79. Alotaibi GF, Bukhari MA. Factors influencing bacterial biofilm formation and development. Am J Biomed Sci Res, 2021; 12, 617−26.
80. Horne BD, Joy EA, Hofmann MG, et al. Short-term elevation of fine particulate matter air pollution and acute lower respiratory infection. Am J Respir Crit Care Med, 2018; 198, 759−66. doi: 10.1164/rccm.201709-1883OC
81. Burkart KG, Brauer M, Aravkin AY, et al. Estimating the cause-specific relative risks of non-optimal temperature on daily mortality: a two-part modelling approach applied to the Global Burden of Disease Study. Lancet, 2021; 398, 685−97. doi: 10.1016/S0140-6736(21)01700-1
82. Maharjan B, Gopali RS, Zhang Y. A scoping review on climate change and tuberculosis. Int J Biometeorol, 2021; 65, 1579−95. doi: 10.1007/s00484-021-02117- w
83. Azimi P, Keshavarz Z, Cedeno Laurent JG, et al. Estimating the nationwide transmission risk of measles in US schools and impacts of vaccination and supplemental infection control strategies. BMC Infect Dis, 2020; 20, 497. doi: 10.1186/s12879-020-05200-6
84. Brattig N, Bergquist R, Vienneau D, et al. Geography and health: role of human translocation and access to care. Infect Dis Poverty, 2024; 13, 37. doi: 10.1186/s40249-024-01205-4
85. Revich B, Tokarevich N, Parkinson AJ. Climate change and zoonotic infections in the Russian Arctic. Int J Circumpol Heal, 2012; 71, 18792. doi: 10.3402/ijch.v71i0.18792
86. Wang ZK, Pei SJ, Cui HL, et al. Zoonotic spillover and extreme weather events drive the global outbreaks of airborne viral emerging infectious diseases. J Med Virol, 2024; 96, e29737. doi: 10.1002/jmv.29737
87. Waits A, Emelyanova A, Oksanen A, et al. Human infectious diseases and the changing climate in the Arctic. Environ Int, 2018; 121, 703−13. doi: 10.1016/j.envint.2018.09.042
88.UNAIDS. How climate change is affecting people living with HIV. https://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2019/september/20190920_climate-change-people-living-with-hiv. [2025-03-10]
89.ChildFund. The devastating impact of natural disasters. https://www.childfund.org/stories-and-news/2013/february/the-devastating-impact-of-natural-disasters/. [2025-03-10]
90. AIDS Joint United Nations Programme on HIV and. People living with HIV: HIV prevalence. https://aidsinfo.unaids.org/. [2025-03-10].
(Hết Phần 9) ----> (Tiếp theo Phần 10)
TS.BS. Huỳnh Hồng Quang & Ths.BS. Châu Văn Khánh
Viện Sốt rét-KST-CT Quy Nhơn