Các bệnh truyền nhiễm nhạy cảm với khí hậu trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu
Khí hậu và thời tiết ảnh hưởng đáng kể đến thời gian, thời điểm và cường độ bùng phát dịch bệnh, định hình lại bức tranh toàn cầu về các bệnh truyền nhiễm. Nhiệt độ tăng và sự thay đổi trong mô hình lượng mưa do biến đổi khí hậu có thể tác động trực tiếp đến sự sống sót và sinh sản của mầm bệnh và các sinh vật truyền bệnh. Hơn nữa, biến đổi khí hậu được dự đoán sẽ làm trầm trọng thêm các hiện tượng thời tiết cực đoan, bao gồm lũ lụt và hạn hán, có thể làm gián đoạn cơ sở hạ tầng và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh lây truyền qua đường nước và thực phẩm. Có những thay đổi tiềm tàng trong mô hình thời gian và không gian của sự lây truyền bệnh truyền nhiễm do biến đổi khí hậu. Hơn nữa, biến đổi khí hậu có thể làm thay đổi dịch tễ học của các bệnh có thể phòng ngừa bằng vaccine.
Những biến đổi khí hậu này không chỉ ảnh hưởng đến đặc điểm sinh thái của mầm bệnh và vật truyền bệnh mà còn ảnh hưởng gián tiếp đến hành vi của con người và điều kiện kinh tế xã hội, làm tăng thêm nguy cơ lây truyền bệnh. Giải quyết thách thức này đòi hỏi sự hợp tác liên ngành và các chiến lược y tế công cộng toàn diện. Bài đánh giá này nhằm mục đích tổng hợp các bằng chứng hiện có về tác động của biến đổi khí hậu đối với các bệnh truyền nhiễm nhạy cảm với khí hậu và làm sáng tỏ các cơ chế và con đường lây truyền cơ bản.
Ngoài ra, đã khám phá các chiến lược chính sách thích ứng để giảm thiểu gánh nặng y tế công cộng của các bệnh truyền nhiễm trong bối cảnh biến đổi khí hậu, cung cấp những hiểu biết sâu sắc cho quản trị y tế toàn cầu và các nỗ lực kiểm soát dịch bệnh.
Khí hậu và thời tiết ảnh hưởng đáng kể đến thời gian, thời điểm và cường độ bùng phát dịch bệnh, định hình lại bối cảnh toàn cầu của các bệnh truyền nhiễm. Tác động của biến đổi khí hậu đối với sự lây truyền các bệnh truyền nhiễm rất phức tạp và đa diện. Nhiệt độ tăng và sự thay đổi trong mô hình lượng mưa do biến đổi khí hậu có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sự sống sót và sinh sản của mầm bệnh và các sinh vật truyền bệnh. Ví dụ, nhiệt độ tăng có thể mở rộng phạm vi địa lý của một số bệnh do côn trùng truyền như sốt xuất huyết và sốt rét.
Hình 8. Mạng lưới lây truyền bệnh truyền nhiễm do biến đổi khí hậu gây ra.
Hơn nữa, biến đổi khí hậu được dự đoán sẽ làm trầm trọng thêm các hiện tượng thời tiết cực đoan, bao gồm lũ lụt và hạn hán, có thể làm gián đoạn cơ sở hạ tầng và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh lây truyền qua đường nước và đường thực phẩm. Tại khu vực Địa Trung Hải, biến đổi khí hậu đã dẫn đến những gián đoạn đáng kể về đa dạng sinh học và hệ sinh thái, làm trầm trọng thêm nguy cơ lây truyền bệnh truyền nhiễm. Đặc điểm địa lý độc đáo của khu vực và các xung đột chính trị xã hội đang diễn ra làm gia tăng các tác động bất lợi của biến đổi khí hậu.
Tương tự, tại Trung Quốc, biến đổi khí hậu đã được quan sát thấy có ảnh hưởng đến sự lây lan của các bệnh truyền nhiễm, đặc biệt là ở các vùng có sự biến đổi khí hậu cao và dân số đông, chẳng hạn như các tỉnh Sơn Tây, Quảng Đông, Hà Nam và An Huy. Nhiệt độ tăng và lượng mưa gia tăng góp phần vào sự tái bùng phát và mở rộng địa lý của các bệnh do côn trùng truyền như sốt rét và sốt xuất huyết ở những khu vực này. Các chuyên gia y tế ở những khu vực này đã nhận ra những thay đổi tiềm tàng trong mô hình thời gian và không gian của sự lây truyền bệnh truyền nhiễm do biến đổi khí hậu.
Hơn nữa, biến đổi khí hậu làm trầm trọng thêm ô nhiễm không khí và làm thay đổi điều kiện môi trường, từ đó làm tăng nguy cơ lây truyền bệnh truyền nhiễm bằng cách ảnh hưởng đến sự sống sót của mầm bệnh, khả năng miễn dịch của con người và hệ sinh thái của vật trung gian truyền bệnh. Ngoài ra, biến đổi khí hậu có thể làm thay đổi dịch tễ học của các bệnh có thể phòng ngừa bằng vaccine. Các nghiên cứu cho thấy các yếu tố môi trường như nhiệt độ và độ ẩm, chịu ảnh hưởng của biến động khí hậu, có thể tác động đến động lực lây truyền và gánh nặng của các bệnh này.
Trên quy mô toàn cầu, tác động của biến đổi khí hậu đối với các bệnh truyền nhiễm đã trở thành một mối quan ngại quan trọng về sức khỏe cộng đồng. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng phân tích thư mục và phân tích từ khóa đồng xuất hiện để đánh giá sản lượng khoa học toàn cầu và các xu hướng mới nổi trong lĩnh vực này.
Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sự lây truyền bệnh truyền nhiễm rất đa diện và bao gồm những thay đổi về nhiệt độ, sự thay đổi về lượng mưa và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Những biến đổi khí hậu này không chỉ ảnh hưởng đến đặc điểm sinh thái của mầm bệnh và vật trung gian truyền bệnh mà còn ảnh hưởng gián tiếp đến hành vi của con người và điều kiện kinh tế xã hội, làm tăng thêm nguy cơ lây truyền bệnh.
Giải quyết thách thức này đòi hỏi sự hợp tác liên ngành và các chiến lược y tế công cộng toàn diện. Bài này nhằm mục đích tổng hợp các bằng chứng hiện có về tác động của biến đổi khí hậu đối với các bệnh truyền nhiễm nhạy cảm với khí hậu và làm sáng tỏ các cơ chế và con đường lây truyền tiềm ẩn. Ngoài ra, khám phá các chiến lược chính sách thích ứng để giảm thiểu gánh nặng y tế công cộng do bệnh truyền nhiễm trong bối cảnh biến đổi khí hậu, cung cấp những hiểu biết sâu sắc về quản trị y tế toàn cầu và các nỗ lực kiểm soát dịch bệnh.
Tác động biến đổi khí hậu đến bệnh truyền nhiễm qua đường truyền khác nhau
Lây truyền qua trung gian côn trùng: Nguy cơ ngày càng tăng dưới tác động biến đổi khí hậu
Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sự lây truyền bệnh do côn trùng truyền bệnh rất phức tạp và đa diện. Muỗi là động vật biến nhiệt với các đặc điểm vòng đời phụ thuộc mạnh mẽ vào nhiệt độ môi trường, bao gồm độ dài của chu kỳ sinh sản, khả năng sinh sản, tỷ lệ đốt, tuổi thọ và sự phát triển của muỗi chưa trưởng thành. Khi nhiệt độ toàn cầu tăng lên, phạm vi địa lý và cường độ lây truyền của nhiều bệnh do côn trùng truyền bệnh dự kiến sẽ thay đổi đáng kể. Ví dụ, các bệnh do muỗi truyền như sốt xuất huyết, virus Zika và Chikungunya có liên quan chặt chẽ đến nhiệt độ. Các nghiên cứu chỉ ra rằng sự lây truyền của các bệnh này hoạt động mạnh nhất trong phạm vi nhiệt độ từ 18-34°C, đạt đỉnh điểm ở 26-29°C.
Một nghiên cứu ở Trung Quốc, sử dụng mô hình phi tuyến trễ phân phối để định lượng tác động của các biện pháp nhiệt độ khác nhau đối với bệnh sốt rét, cho thấy rằng cứ mỗi lần tăng 5°C nhiệt độ trung bình trên 10°C thì số ca mắc sốt rét sẽ tăng 22% (CI95% 17-28%). Một nghiên cứu toàn cầu trước đây cũng chỉ ra rằng nhiệt độ trung bình hàng năm và lượng mưa quốc gia có liên quan đến tỷ lệ mắc bệnh sốt rét, với tỷ lệ mắc bệnh được chuẩn hóa theo độ tuổi tăng 2,01% và 6,04% sau khi nhiệt độ trung bình hàng năm và lượng mưa Quốc gia tăng một đơn vị. Ngoài ra, biến đổi khí hậu có thể làm thay đổi môi trường sống của muỗi và kéo dài mùa lây truyền, làm tăng thêm nguy cơ lây lan bệnh tật. Một phát hiện đáng lo ngại của một nghiên cứu trước đó là tác động của nhiệt độ trung bình hàng năm Quốc gia đối với tỷ lệ mắc bệnh sốt rét tăng lên theo thời gian, được thể hiện bằng hệ số tăng dần của nhiệt độ trung bình hàng năm từ 0,0067 vào năm 2000 lên 0,0348 vào năm 2019. Điều này cho thấy một hiệu ứng leo thang, với mức tăng 1°C nhiệt độ liên quan đến mức tăng 0,67% ASIR vào năm 2000 và mức tăng 3,54% vào năm 2019. Xu hướng này phù hợp với các dự đoán liên quan đến tác động của sự nóng lên toàn cầu đối với các bệnh do vector truyền, cho thấy sự lây truyền bệnh sốt rét tăng cường liên quan đến sự gia tăng nhiệt độ.
Hình 9. Sự tiến hóa theo chủ đề về tác động của biến đổi khí hậu đối với các bệnh không lây nhiễm |Nguồn tài liệu: Biblioshiny, trực quan hóa: Flourish; (Nguồn:https://www.mdpi.com/2071-1050/17/6/2394)
Tại Mexico, nghiên cứu đã chứng minh tác động đáng kể của biến đổi khí hậu đối với nguy cơ lây truyền sốt xuất huyết, virus Zika và chikungunya. Các yếu tố khí hậu như độ ẩm, nhiệt độ và lượng mưa ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng lây truyền của các bệnh này. Tương tự, tại vùng đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam, những thay đổi do khí hậu gây ra về nhiệt độ và lượng mưa dự kiến sẽ ảnh hưởng đến tỷ lệ mắc và phân bố bệnh sốt xuất huyết và các bệnh truyền nhiễm do côn trùng khác. Mối quan hệ giữa lượng mưa và sự lây truyền do côn trùng rất phức tạp. Một mặt, nước đọng do mưa tạo ra môi trường sinh sản cho muỗi.Mặt khác, mưa lớn có thể cuốn trôi hoặc giết chết cả ấu trùng và muỗi trưởng thành trong một số trường hợp. Một nghiên cứu đã báo cáo mối tương quan tích cực giữa lượng mưa và tỷ lệ mắc bệnh sốt rét ở Thái Lan. Một nghiên cứu mô hình khác cho thấy xác suất xuất hiện của loài Aedes spp. tăng lên gần 99% khi lượng mưa dưới 100 mm trong 3 tháng ấm nhất của năm. Tuy nhiên, xác suất này nhanh chóng giảm khi lượng mưa vượt quá 300 mm, xuống còn 30%. Mưa lớn có thể tiêu diệt cả ấu trùng và muỗi trưởng thành trong một số trường hợp. Tuy nhiên, trong một số điều kiện nhất định, mưa lớn kéo dài có thể thúc đẩy sự lây truyền các bệnh do côn trùng truyền.
Một nghiên cứu ở Sri Lanka đã báo cáo khả năng của A. culicifacies chịu đựng được sự thay đổi độ mặn trong mùa mưa. Bên cạnh khả năng chịu đựng sự thay đổi độ mặn, mưa lớn kéo dài cũng có thể cung cấp nhiều địa điểm sinh sản, cuối cùng có thể gây ra bùng phát dịch bệnh. Mối quan hệ phức tạp này cho thấy lượng mưa đóng vai trò kép trong việc thúc đẩy sinh sản của muỗi và lây truyền bệnh do côn trùng truyền. Tuy nhiên, trong điều kiện khắc nghiệt, nó có thể gây ra những tác động bất lợi.
Ngoài các bệnh do muỗi truyền, biến đổi khí hậu cũng có thể ảnh hưởng đến sự lây lan của các bệnh truyền nhiễm do côn trùng truyền khác như bệnh Lyme. Các nghiên cứu cho thấy nhiệt độ tăng có thể dẫn đến gia tăng tỷ lệ mắc bệnh Lyme, vì điều kiện ấm hơn hỗ trợ sự sống sót và hoạt động của ve. Hơn nữa, sự lây truyền của bệnh sốt vàng da và các bệnh do Arbovirus khác cũng có thể bị ảnh hưởng, đặc biệt là khi khí hậu ấm lên tạo điều kiện thuận lợi cho sự mở rộng quần thể muỗi và phân bố địa lý của chúng.
Ngoài ra, biến đổi khí hậu thúc đẩy sự mở rộng địa lý của các loài Leishmania ra ngoài các khu vực đặc hữu truyền thống của chúng. Sự thay đổi trong mô hình nhiệt độ, lượng mưa và ngưỡng độ ẩm ảnh hưởng trực tiếp đến hệ sinh thái của vật trung gian truyền bệnh và vật chủ, cho phép sự lây lan của các mầm bệnh do ruồi cát truyền này sang các khu vực mới. Cơ chế phân tán do môi trường này nhấn mạnh vai trò quan trọng của biến đổi khí hậu trong việc định hình lại dịch tễ học của các bệnh nhiệt đới bị bỏ quên.
Biến đổi khí hậu làm thay đổi các điều kiện môi trường theo những cách ảnh hưởng đến động lực và sự lan truyền địa lý của các bệnh do vector truyền. Những thay đổi này đặt ra những thách thức đáng kể đối với sức khỏe cộng đồng, đòi hỏi các chiến lược giám sát và kiểm soát bệnh tật tích hợp để giảm thiểu rủi ro sức khỏe liên quan đến biến đổi khí hậu.
(Hết Phần 5) ----> (Tiếp theo Phần 6)
TS.BS. Huỳnh Hồng Quang & Ths.BS. Châu Văn Khánh
Viện Sốt rét-KST-CT Quy Nhơn