Ký sinh trùng Demodex spp. là loài ký sinh trùng ngoại ký sinh phổ biến ở người, thường sống cộng sinh trong tuyến bã nhờn, nhưng trong một số điều kiện nhất định của vật chủ, chúng có thể trở thành tác nhân gây bệnh cơ hội. Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu đơn lẻ về tỷ lệ mắc Demodex spp. ở người, nhưng tỷ lệ mắc toàn cầu và các yếu tố nguy cơ liên quan vẫn chưa đầy đủ, nhất là khía cạnh phân tích hệ sinh thái da và nhiễm Demodex spp. một cách tòan diện rõ ràng. Gần đây, một số nghiên cứu triển khai nhằm mục đích đánh giá một cách có hệ thống tỷ lệ mắc Demodex spp. ở người trên toàn cầu và ảnh hưởng của tuổi tác, giới tính, vùng lấy mẫu trên khuôn mặt của vật chủ là con người cũng như độ ẩm.
Nghiên cứu này xem xét ảnh hưởng của các khu vực và quốc gia thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (TCYTTG), cũng như các yếu tố dân số liên quan đến tỷ lệ mắc bệnh do Demodex SPP. Một cuộc tìm kiếm tài liệu có hệ thống, tuân theo Hướng dẫn báo cáo ưu tiên cho các đánh giá hệ thống và phân tích tổng hợp PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses), đã được tiến hành trong nhiều cơ sở dữ liệu từ năm 2000 đến năm 2025. Phân tích tổng hợp sử dụng mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên đã ước tính tỷ lệ mắc bệnh do Demodex spp. trên toàn cầu và xem xét mối liên hệ với các yếu tố nhân khẩu học, địa lý và khí hậu. Phân tích hồi quy meta, phân tích độ nhạy và kiểm định Egger đã được tiến hành để đánh giá sai lệch xuất bản và tính vững chắc của các phát hiện.
Hình 1. Chu kỳ sinh sản và các giai đoạn phát triển của Demodex spp.
Tỷ lệ mắc bệnh do Demodex spp. ở người trên toàn cầu ước tính khoảng 35% (dựa trên các nghiên cứu hiện có), với tỷ lệ mắc cao nhất được quan sát thấy ở khu vực Đông Nam Á (SEARO) ở mức 44%. Tỷ lệ mắc cao nhất trong các nhóm tuổi được tìm thấy ở người lớn tuổi (>60 tuổi), đạt 59%, trong khi tỷ lệ mắc cao nhất ở vùng mặt cụ thể được quan sát thấy ở lông mi là 33%.
Trong các nhóm dân số khác nhau, bệnh nhân mắc bệnh lý liên quan nhãn khoa cho thấy tỷ lệ mắc bệnh cao nhất (57%). Ngoài ra, tỷ lệ mắc bệnh ở nữ cao hơn một chút so với nam giới. Phân tích cho thấy sự không đồng nhất đáng kể và sai lệch do thiên kiến xuất bản. Phân tích độ nhạy đã xác nhận tính ổn định của ước tính tỷ lệ mắc bệnh. Phân tích hồi quy meta đã xác định được sự khác biệt đáng kể về kích thước mẫu nhưng không có mối liên hệ nào với độ ẩm hoặc năm xuất bản. Phân tích meta này làm nổi bật tỷ lệ mắc bệnh toàn cầu.
Tình trạng nhiễm Demodex spp. ở người, đặc biệt là ở người lớn tuổi và bệnh nhân nhãn khoa, nhấn mạnh sự cần thiết phải nâng cao nhận thức lâm sàng & tiến hành nghiên cứu sâu hơn.
Là một chứng rối loạn chưa rõ nguyên nhân, các dấu hiệu và triệu chứng của bệnh trứng cá đỏ có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra, chẳng hạn như hệ miễn dịch hoạt động không bình thường, yếu tố di truyền, khuynh hướng dễ bị đỏ mặt và nhiều yếu tố bên ngoài khác có thể kích hoạt những phản ứng không lành mạnh này.
Ngay cả trước khi xuất hiện bằng chứng khoa học mới, Demodex spp., một loại động vật chân đốt ký sinh siêu nhỏ, thường trú trên da mặt người, từ lâu đã được coi là thủ phạm tiềm tàng gây ra các đợt bùng phát bệnh trứng cá đỏ do số lượng của chúng thường nhiều hơn trên khuôn mặt của những người mắc chứng bệnh này.
Giờ đây, ngày càng nhiều nghiên cứu y học về Demodex spp. đã khám phá ra một loạt kiến thức có thể mang lại bức tranh rõ ràng hơn về đặc điểm và mức độ phổ biến của nó, cũng như vai trò có thể có của nó trong việc gây ra hoặc làm trầm trọng thêm các triệu chứng của bệnh trứng cá đỏ. Có lẽ cách hiểu rõ nhất về Demodex spp. là trong bối cảnh hệ vi sinh vật của con người, cộng đồng sinh thái của các vi sinh vật sống bên trong và trên cơ thể con người và đây là chủ đề của một nghiên cứu kéo dài 5 năm gần đây tại Viện Y tế Quốc gia Mỹ, dẫn đến một sự thay đổi mô hình trong hiểu biết về cơ thể con người.
Vi sinh vật là bạn của chúng ta khi cộng sinh?
Trái ngược với nhận thức phổ biến, con người không phải là những sinh vật tự cung tự cấp về mặt sinh học, hệ miễn dịch của chúng phải tự chống lại sự xâm nhập của vi sinh vật để tránh bệnh. Trên thực tế, điều ngược lại mới đúng: Cơ thể con người không thể sống sót nếu thiếu chúng. Ví dụ, theo Dự án Hệ vi sinh vật người (Human Microbiome Project), vi khuẩn trong đường tiêu hóa rất cần thiết để giúp con người tiêu hóa thức ăn và hấp thụ một số chất dinh dưỡng nhất định. Ngoài ra, những vi sinh vật thiết yếu này còn sản sinh ra các hợp chất có lợi như một số vitamin và chất chống viêm bảo vệ mà con người không thể tự sản sinh ra.
Hình 2. Nhiễm Demodex brevis gây viêm da và giả mụn trứng cá kèm theo vi khuẩn
Nguồn: https://www.healthline.com/health/demodex-brevis
Hơn nữa, trong số hàng nghìn tỷ tế bào trong cơ thể người điển hình, ít nhất gấp 10 lần số lượng tế bào trong một cá thể so với số lượng sao trong Dải Ngân hà, chỉ có khoảng 1/10 là tế bào người và 90% còn lại là vi sinh vật. Tuy nhiên, vì chúng rất nhỏ nên chúng chỉ chiếm khoảng 1 - 2% khối lượng cơ thể chúng ta, khoảng 1,4 đến 2,3 kg hoặc đủ để lấp đầy một lon súp lớn. Quá trình tiếp nhận vi sinh vật là một hoạt động suốt đời và bắt đầu ngay từ khi chúng ta chào đời. Mặc dù trẻ sơ sinh phát triển trong môi trường vô trùng, tử cung không có vi sinh vật, nhưng trẻ sơ sinh khi chào đời giống như một miếng bọt biển vi khuẩn và bắt đầu hấp thụ các vi sinh vật góp phần vào sức khỏe và khả năng sống sót của trẻ ngay từ khi đi qua đường sinh. Vi sinh vật bao gồm vi khuẩn, vi nấm, động vật nguyên sinh và các loại khác và có thể được tìm thấy với nồng độ cao nhất ở tai, mũi, miệng, âm đạo, đường tiêu hóa, hậu môn và da. .
Giống như các vi sinh vật khác, Demodex spp. là một phần tự nhiên của hệ vi sinh vật trên cơ thể người và chúng có thể đóng vai trò hữu ích bằng cách ăn các tế bào da chết để giúp loại bỏ chất thải trên da mặt. Trên thực tế, tế bào da chết của con người là thành phần lớn nhất của bụi nhà và giống như Demodex folliculorum có thể là một phần của hệ thống làm sạch tự nhiên.
Mặc dù Demodex spp. chỉ mới gần đây thu hút nhiều sự chú ý trong cộng đồng nghiên cứu bệnh trứng cá đỏ, nhưng loài này đã có lịch sử lâu đời hơn nhiều trong lĩnh vực y học. Theo TS Rusiecka-Ziółkowska và các đồng nghiệp tại Khoa Vi sinh học thuộc Đại học Y khoa Wroclaw ở Ba Lan, các báo cáo về Demodex spp. đã được ghi nhận từ năm 1841, hơn 150 năm trước. Một năm sau, một bác sĩ da liễu người Đức thấy Demodex spp. trong nang tóc, gần 100 năm trước khi Demodex spp. ở người lần đầu tiên được quan sát thấy trong quá trình phát triển bệnh trứng cá đỏ ở người.
Số lượng lớn Demodex spp. dường như rất phổ biến ở hầu hết mọi người. Sử dụng công nghệ tiên tiến, nhà nghiên cứu- TS. Megan Thoemmes và các đồng nghiệp gần đây đã phát hiện ra rằng Demodex spp. tồn tại ở mọi người trưởng thành trên 18 tuổi. Hơn nữa, các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra rằng có hai loài Demodex spp. riêng biệt sống trên da người đó là D. folliculorum sống trong nang lông chủ yếu ở mặt cũng như trong tuyến Meibomian của mí mắt và loài D. brevis sống trong tuyến bã nhờn của da.
Demodex spp. thường được tìm thấy với số lượng gấp 15 đến 18 lần ở bệnh nhân mắc bệnh trứng cá đỏ so với người khỏe mạnh và các nhà khoa học y tế đã đưa ra nhiều giả thuyết về lý do tại sao tỷ lệ mắc bệnh cao bất thường này có thể gây ra viêm nhiễm ở những người mắc bệnh trứng cá đỏ. Một phân tích tổng hợp của 48 nghiên cứu về Demodex spp. đã tìm thấy mối liên hệ đáng kể giữa mật độ tương đối của Demodex spp. và sự phát triển của bệnh trứng cá đỏ, cho thấy rằng loài KST này có thể liên quan đến quá trình bệnh, theo TS. Erin Lesesky, trợ lý giáo sư da liễu tại Đại học Duke. Hơn nữa, trong khi từ lâu người ta vẫn tranh luận liệu tỷ lệ mắc Demodex spp. cao hơn là nguyên nhân hay kết quả của bệnh trứng cá đỏ, thì bằng chứng mới ngày càng cho thấy nó có thể là nguyên nhân.
Trong một bài báo quan trọng gần đây trên tạp chí y khoa, TS. Fabienne Forton, một bác sĩ da liễu ở Brussels, Bỉ đã mô tả loài này như một mắt xích còn thiếu tiềm năng trong việc hiểu rõ sự khởi phát của bệnh trứng cá đỏ dạng sẩn mụn mủ (trước đây được gọi là phân loại phụ 2). Bà đưa ra giả thuyết rằng nhiễm trùng da và sự phá vỡ hàng rào bảo vệ da có thể gây ra một chuỗi phản ứng viêm ở những người mắc bệnh trứng cá đỏ, lưu ý rằng khi số lượng Demodex spp. giảm xuống mức bình thường thông qua điều trị, triệu chứng điển hình của bệnh trứng cá đỏ là da nhạy cảm thường biến mất. TS. Stanislaw Jarmuda và các đồng nghiệp cũng phát hiện ra rằng trong khi mật độ Demodex spp. cao hơn trên da của những người mắc bệnh trứng cá đỏ, thì mật độ Demodex spp., thậm chí còn cao hơn ở những người có các nốt sần và mụn nhọt của bệnh trứng cá đỏ dạng sẩn mụn.
Hình 3. Từ nhiễm trùng Demodex spp. đến các bệnh lý viêm mi, bờ mi và rụng lông mi
Nguồn: https://www.poudrevalleyeyecare.com/blog/understanding-demodex-mites/
Các nhà nghiên cứu khác tin rằng mối liên hệ thực sự giữa D. folliculorum và bệnh trứng cá đỏ có thể là thông qua vi khuẩn Bacillus oleronius, một loại vi khuẩn mang trên Demodex spp. được phát hiện có khả năng kích thích phản ứng miễn dịch ở một số người mắc bệnh trứng cá đỏ, theo TS. Kevin Kavanagh và các đồng nghiệp tại Đại học Quốc gia Ireland-Maynooth. Ngoài ra, mối liên hệ với B. oleronius cũng có thể đúng đối với những người mắc bệnh trứng cá đỏ ở mắt. TS. Jianjing Li và các đồng nghiệp tại Trung tâm Bề mặt Nhãn khoa ở Miami đã tìm thấy mối tương quan đáng kể giữa bệnh trứng cá đỏ ở mặt, nhiễm Demodex spp. ở mắt và phản ứng với B. oleronius.
Mặc dù bệnh trứng cá đỏ có thể có nhiều nguyên nhân, nhưng những người nghi ngờ mình mắc chứng bệnh này nên đến gặp bác sĩ da liễu để được chẩn đoán và điều trị thích hợp. Những bệnh nhân không đáp ứng với phương pháp điều trị truyền thống đối với bệnh trứng cá đỏ dạng sẩn mụn mủ có thể có mật độ Demodex spp. ký sinh cao hơn hoặc phản ứng miễn dịch tăng lên đối với những con KST này - TS. Lesesky cho biết, đồng thời lưu ý rằng các phương pháp điều trị có đặc tính chống ký sinh trùng nhắm vào Demodex spp. có thể hữu ích cho việc quản lý bệnh nhân thành công. Demodex spp. là loài ký sinh trùng ngoại ký sinh phổ biến trên các đơn vị tuyến bã nhờn của con người. Hầu hết người lớn đều bị nhiễm ve Demodex spp. mà không có triệu chứng lâm sàng. Demodex spp. chỉ trở thành tác nhân gây bệnh khi mật độ Demodex spp. tăng bất thường. Tình trạng này xảy ra khi sự cân bằng giữa Demodex spp., môi trường vi sinh trên da và hệ thống miễn dịch của con người bị thay đổi. Nhiễm Demodex spp. có thể gây ra nhiều bệnh lý về da, được gọi chung là bệnh “Demodicosis hoặc Demodicidosis”.
(Hết Phần 1) ----> (Tiếp theo Phần 2)
TS.BS. Huỳnh Hồng Quang & Ths.Bs.Châu Văn Khánh
Viện Sốt rét-KST-CT Quy Nhơn