Cùng một dữ liệu, nhưng hai kết luận khác nhau? Trong khi việc LTSR đề cập đến việc gián đoạn sự lây truyền ở một quốc gia hoặc khu vực cụ thể, thì việc xóa bỏ thường có nghĩa là sự gián đoạn hoàn toàn sự lây truyền bệnh sốt rét trên toàn cầu, với không còn trường hợp mắc bệnh nào trên toàn thế giới. Cả nhóm Cố vấn khoa học SAGEme của TCYTTG và Ủy ban Lancet đều xem xét các xu hướng xã hội, môi trường và kinh tế giống nhau để đánh giá tính khả thi của việc xóa sổ bệnh sốt rét, nhưng lại đưa ra những kết luận khác nhau. Dù đã cam kết với ý tưởng xóa sổ bệnh sốt rét từ năm 1948, TCYTTG vẫn thận trọng trong việc đặt ra mục tiêu cụ thể. TCYTTG cho rằng các công cụ tối ưu vẫn chưa được phát triển và gánh nặng bệnh sốt rét hiện vẫn còn quá cao để đặt mục tiêu xóa sổ. Thành công trong việc xóa sổ bệnh đậu mùa và bại liệt phụ thuộc vào số ca mắc hàng năm thấp và sự sẵn có của các loại vaccine hiệu quả cao, theo một phần hỏi đáp của TCYTTG.
Hình 1. Tỷ lệ mắc bệnh sốt rét trên 1000 dân số
Trong bài bình luận của mình, TS. Tedros lập luận rằng việc áp dụng không hoàn hảo các công cụ không hoàn hảo đã làm giảm gánh nặng bệnh sốt rét, nhưng vẫn chưa đủ để tiến tới mục tiêu xóa sổ bệnh sốt rét. Do đó, báo cáo SAGEme của TCYTTG kết luận rằng việc đặt mục tiêu với quá nhiều yếu tố không chắc chắn “thực tế có thể phản tác dụng”. Báo cáo khuyến nghị một cách tiếp cận thận trọng hơn, đánh giá tiến độ chống sốt rét theo chu kỳ 5 năm, cho đến khi đạt được “điểm bùng phát” mà tại đó chiến dịch xóa bỏ bệnh sốt rét trong thời gian giới hạn trở nên khả thi hoàn toàn. Mặt khác, Ủy ban Lancet lập luận rằng nên đặt mục tiêu năm 2050, tin rằng mục tiêu này là "một mục tiêu táo bạo nhưng khả thi và cần thiết".
Mặc dù thừa nhận vẫn còn nhiều thách thức lớn trong việc xóa bỏ bệnh sốt rét, báo cáo của Ủy ban cũng lạc quan hơn về lộ trình nghiên cứu và phát triển, gọi đó là "mạnh mẽ" và lưu ý rằng các công cụ mới dự kiến sẽ được đưa vào sử dụng trong thập kỷ tới. Ngoài ra, báo cáo chỉ ra rằng bối cảnh chính trị hiện nay rất thuận lợi để đặt mục tiêu xóa bỏ bệnh sốt rét, đồng thời lưu ý rằng nhiều quốc gia có gánh nặng bệnh tật cao đã tăng cường tài trợ cho công tác PCSR trong thập kỷ qua.
Cuối cùng, báo cáo của Ủy ban lưu ý rằng nếu không có nỗ lực xóa bỏ hoàn toàn bệnh sốt rét, thì trên thực tế cần phải có những nỗ lực rất lớn để duy trì việc LTSR. Ví dụ, bệnh sốt rét đã được loại trừ ở một số quốc gia, chẳng hạn như Mỹ. Tuy nhiên, các quốc gia phải tiếp tục các nỗ lực giám sát và kiểm soát để ngăn chặn bệnh sốt rét xâm nhập từ các quốc gia có dịch bệnh khác. Hiện nay, các mục tiêu toàn cầu của TCYTTG đang né tránh vấn đề xóa bỏ bệnh sốt rét và khuyến khích các khu vực hướng tới mục tiêu xóa bỏ bệnh sốt rét “ở những nơi khả thi”, tức là ở các quốc gia có gánh nặng bệnh sốt rét thấp.
XÓA SỔ BỆNH SỐT RÉT TRÊN TOÀN CẦU: THAM VỌNG NHƯNG KHẢ THI ĐẠT ĐƯỢC
Báo cáo của Ủy ban Lancet được công bố tại Diễn đàn Geneva do TCYTTG tổ chức về "Vượt qua thách thức xóa bỏ bệnh sốt rét", đưa ra một tuyên bố mạnh mẽ hơn nhiều, cho rằng việc xóa bỏ bệnh sốt rét trên toàn cầu là khả thi vào năm 2050 với điều kiện có đủ sự lãnh đạo của cộng đồng chính trị và nghiên cứu, nguồn tài chính và cam kết của các quốc gia. Ủy ban cũng nhấn mạnh rằng việc đẩy nhanh các nỗ lực xóa bỏ bệnh sốt rét hiện nay là vô cùng quan trọng, nhằm chấm dứt “cuộc đấu tranh không hồi kết” chống lại tình trạng kháng thuốc và hóa chất ngày càng gia tăng, điều này thậm chí có thể dẫn đến sự bùng phát trở lại của bệnh sốt rét, gây ra nhiều tổn thất hơn về con người, xã hội và kinh tế. Mặc dù việc xóa sổ bệnh sốt rét vào năm 2050 là khả thi, nhưng điều này phụ thuộc vào hành động quyết liệt trong ba lĩnh vực chính, được Ủy ban mô tả như sau:
+ Tăng cường các chương trình PCSR hiện có bằng cách cải thiện công tác quản lý và sử dụng các công cụ sẵn có;
+ Thúc đẩy hoạt động nghiên cứu và phát triển các thuốc điều trị sốt rét, vaccine và công cụ kiểm soát muỗi mới;
+ Huy động nguồn tài chính mới từ các quốc gia có dịch sốt rét và các nhà tài trợ.
Các thử nghiệm lâm sàng (TNLS) trên người đối với vaccine phòng sốt rét đầu tiên đang được tiến hành ở Malawi và các nghiên cứu đang được thực hiện để đánh giá việc điều trị bằng thuốc hàng loạt (MDA) như một chiến lược mới để LTSR. Trong khi ghi nhận sự gia tăng đáng kể nguồn tài trợ cho PCSR trong hai thập kỷ qua, Ủy ban kêu gọi các nhà tài trợ huy động thêm 2 tỷ đô la Mỹ mỗi năm để đạt được mục tiêu xóa sổ bệnh sốt rét, đồng thời yêu cầu các chính phủ trong nước gánh vác 75% chi phí bổ sung này. Hiện tại, chi tiêu toàn cầu cho PCSR vào khoảng 4,3 tỷ đô la Mỹ mỗi năm.
Ủy ban lập luận rằng lợi ích thu được vượt xa chi phí đầu tư vào việc xóa bỏ bệnh sốt rét. Ước tính việc giảm 90% gánh nặng bệnh sốt rét vào năm 2030 chỉ riêng ở các quốc gia có gánh nặng cao nhất sẽ mang lại hơn 280 tỷ đô la Mỹ lợi ích kinh tế. Khi bệnh sốt rét được xóa sổ, nó sẽ không còn gây thiệt hại cho nền kinh tế, cho phép chuyển hướng nguồn lực sang các ưu tiên y tế khác và góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Các ước tính chính xác hơn của TCYTTG về lợi ích kinh tế của việc kiểm soát bệnh sốt rét cũng sẽ được công bố trong báo cáo SAGEme vào cuối năm nay.
Nhìn lại lịch sử các nỗ lực xóa bỏ bệnh sốt rét bắt nguồn từ những năm 1950, TCYTTG đã khởi động Chương trình Xóa bỏ bệnh sốt rét Toàn cầu (GMEP) đầu tiên vào năm 1955, đã đạt được những bước tiến lớn trong cuộc chiến chống sốt rét, góp phần loại trừ thành công bệnh này ở Mỹ và một số quốc gia Nam Mỹ. Chương trình GMEP đầu tiên cũng đưa ra loại trừ châu Phi, lục địa có gánh nặng bệnh sốt rét cao nhất thế giới (!). Sau 14 năm đấu tranh, các chuyên gia của TCYTTG đã đồng ý hoãn thời hạn mục tiêu xóa sổ bệnh sốt rét cho đến khi “các điều kiện thuận lợi hơn”. Cam kết cấp cao đối với công tác PCSR đã giảm sau thông báo đó. Tuy nhiên, sự gia tăng kháng thuốc DDT, loại hóa chất chính được sử dụng để kiểm soát bệnh sốt rét, đã dẫn đến sự bùng phát trở lại của bệnh sốt rét ở nhiều quốc gia đã nới lỏng các nỗ lực kiểm soát vào những năm 1980. Năm 2000, động lực toàn cầu cho công tác PCSR lại tăng lên. Kể từ đó, sự lây truyền bệnh sốt rét đã bị gián đoạn ở một số quốc gia.
Tuy nhiên, mỗi năm vẫn có hơn 400.000 người chết vì sốt rét. Tại các quốc gia có gánh nặng bệnh tật cao như Ethiopia, sốt rét vẫn là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ. Bệnh sốt rét là mục tiêu khả thi về mặt sinh học để xóa sổ vì con người phần lớn là vật chủ duy nhất của loài này.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Dennis Shanks (2014). Drugs for malaria elimination: what do we have now and what do we need? Malar J. 2014 Sep 22;13(Suppl 1):O35. doi: 10.1186/1475-2875-13-S1-O35.
2. Science of Malaria Elimination: Ending Malaria in the Asia Pacific Region. https://www.aplma.org/science-of-malaria-elimination-ending-malaria-in-the-asia-pacific-region
3. WHO (2024). From malaria control to malaria elimination: a manual for elimination scenario planning. https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/content
4. Grace Ren (2019). Malaria Eradication Feasible by 2050: New Lancet Report. https://healthpolicy-watch.news/malaria-eradication-feasible-by-2050-says-new-lancet-commission-report/
(Hết)
TS.BS. Huỳnh Hồng Quang & Ths.Bs. Châu Văn Khánh
Viện Sốt rét-KST-CT Quy Nhơn