4.2 Tại khu vực Châu Á
Tại khu vực LHSR thấp hơn ngoài khu vực Châu Phi, chẳng hạn tại Châu Á cũng có nhiều nghiên cứu đánh giá về tình trạng KSTSR không triệu chứng. Một phân tích hệ thống và phân tích gộp được thực hiện nhằm đánh giá tỷ lệ SRKTC tại các nước Châu Á cho thấy tỷ lệ nhiễm Plasmodium spp. không triệu chứng là 5,8% ở Đông Nam Á (95%CI: 5,3-6,3%; 56 nghiên cứu), 9,4% ở Nam Á (95%CI: 6,5-12,2%; 11 nghiên cứu) và 8,4% ở Tây Á (95%CI: 0-17,3%; 3 nghiên cứu). Tuy nhiên, tỷ trọng các ca không triệu chứng trong tổng số ca nhiễm ký sinh trùng lại ở mức báo động, lên tới 89,3% ở Đông Nam Á và 87,2% ở Nam Á.
Tỷ lệ cao nhất ở Đông Nam Á được tìm thấy trong một nghiên cứu được tiến hành tại biên giới Thái Lan-Myanmar và Campuchia (27,3%; 95%CI: 26,2-28,8%), tiếp theo là Indonesia (11,6%; 95%CI: 8,3-14,8%; 6 nghiên cứu) và Myanmar (9,2%; 95%CI: 5,3-11,3%; 9 nghiên cứu). Phân tích cũng cho thấy tỷ lệ nhiễm Plasmodium spp. không triệu chứng cao nhất là ở những người lớn (10,2%; 95%CI: 1,9-18,5%; 3 nghiên cứu), tiếp theo là trẻ em (8%; 95%CI:5,4-10,6%; 5 nghiên cứu), phụ nữ mang thai (6,3%; 95%CI: 4,9-,7%; 2 nghiên cứu) và công nhân di cư (6,0%, 95% CI 3,5-8,5%, 2 nghiên cứu).
Còn tại khu vực Đông Nam Á, một đánh giá mới đã được thực hiện vào tháng 3 năm 2024 tại huyện Nong, tỉnh Savannakhet, Lào. Tổng cộng có 622 người tham gia nghiên cứu này; Plasmodium spp. được phát hiện ở 2,1% (13/622) người tham gia. Tỷ lệ mắc sốt rét không triệu chứng là 1,8% (11/622). P. vivax chiếm 15,4% (2/13) trong số tất cả các trường hợp dương tính. Phần lớn các trường hợp nhiễm KST không triệu chứng (81,8%) tập trung ở đi rừng, làm rẫy từ 15 tuổi trở lên và tỷ lệ đáng kể trong số những người dân này không sử dụng biện pháp bảo vệ khi ở trong rừng, rẫy.
Một nghiên cứu tại tỉnh Mondulkiri và Kampong Speu, Campuchia từ 2022-2023, bao gồm 1.093 (37%) người đi rừng và 1.787 (61%) người sống trong rừng ở hai tỉnh và 55 (5%) cán bộ kiểm lâm ở tỉnh Mondulkiri được đưa vào sàng lọc bằng RDTs và qPCR. Tất cả những người sốt đều có kết quả xét nghiệm RDTs âm tính với sốt rét. Đối với xét nghiệm máu bằng qPCR, 24 ca nhiễm P. falciparum không có triệu chứng (< 1%) đã được phát hiện ở những người đi rừng và cư dân, tập trung ở các làng Pu Trom và Pu Nhav thuộc tỉnh Mondulkiri và các làng Banteay Roka và Banteay Roka Kirisenchey thuộc tỉnh Kampong Speu.
4.3 Khu vực Châu Mỹ, Châu Đại Dương và các quần thể đặc thù
Đặc trưng dịch tễ tại khu vực Châu Mỹ và Châu Đại Dương là tỷ lệ nhiễm Plasmodium vivax không triệu chứng rất cao. Điển hình tại Sucre, Venezuela, tỷ lệ sốt rét không triệu chứng phát hiện qua PCR lên tới 24,8%, chủ yếu là do P. vivax (73,6%). Ký sinh trùng P. vivax là một rào cản sinh học đặc biệt vì chúng có thể tạo thành thể ngủ trong gan, gây tái phát định kỳ và duy trì mật độ ký sinh trùng thấp trong máu.
Sự đe dọa của SRKTC đối với an toàn truyền máu toàn cầu: Sự tồn tại của các ca nhiễm dưới ngưỡng hiển vi không chỉ duy trì chu kỳ lây truyền qua muỗi mà còn đe dọa an toàn truyền máu. Một phân tích gộp (2026) đánh giá 15 bài báo từ tháng 1/2018-5/2025 trên quy mô toàn cầu cho thấy tỷ lệ mắc sốt rét không triệu chứng chung ở người hiến máu là 0,32% (95% CI: 0,25-0,39). Tỷ lệ này cao nhất ở Châu Phi (15,89%), tiếp theo là Nam Mỹ (0,79%) và Châu Á (0,21%). Đáng chú ý, năng lực phát hiện mầm bệnh trên nhóm hiến máu phụ thuộc rất lớn vào công cụ: Kính hiển vi (21,86% - chủ yếu ở vùng lưu hành cao), trong khi PCR là 5,03% và RDT chỉ đạt 0,21%, cho thấy nguy cơ lọt lưới rất cao nếu các trung tâm truyền máu chỉ dựa vào RDT.
5. Kết luận
Sốt rét không triệu chứng không chỉ là phần chìm của tảng băng dịch tễ mà đang thực sự trở thành thách thức cốt lõi và rào cản lớn nhất đối với mục tiêu loại trừ sốt rét toàn cầu. Tổng hợp các y văn và nghiên cứu cập nhật cho thấy những kết quả chính sau:
+ Gánh nặng dịch tễ tiềm ẩn: SRKTC phân bố rộng khắp với tỷ lệ lưu hành cao, đặc biệt ở Châu Phi và khu vực Đông Nam Á. Các quần thể nguy cơ cao nhất đóng vai trò là ổ chứa tiềm ẩn bao gồm trẻ em trong độ tuổi đến trường và nhóm dân di biến động, đi rừng, làm rẫy.
+ Bản chất sinh học và cơ chế sinh tồn: Dưới áp lực của hệ miễn dịch bán phần, ký sinh trùng kiểm soát mật độ vô tính dưới ngưỡng gây sốt để lẩn trốn sự thanh thải của vật chủ. Đáng chú ý, ổ chứa SRKTC đóng vai trò là cầu nối sinh học qua mùa khô nhờ vào các cơ chế thích nghi tinh vi: chủ động gia tăng tỷ lệ biệt hóa giao bào nhằm tối ưu hóa năng lực lây truyền (P. falciparum) và ẩn mình dưới dạng thể ngủ ở gan (P. vivax).
+ Động lực duy trì chu kỳ lây truyền: Dù có mật độ ký sinh trùng trong máu thấp (thường dưới ngưỡng phát hiện của kính hiển vi), nhóm SRKTC vẫn sản sinh đủ lượng giao bào để lây nhiễm cho vector, đóng góp từ 20% đến 50% tổng số ca lây truyền sang muỗi và là nguyên nhân trực tiếp gây tái bùng phát dịch vào đầu mùa mưa.
+ Yêu cầu chuyển đổi chiến lược can thiệp: Hệ thống giám sát thụ động dựa trên triệu chứng lâm sàng là không đủ để thanh toán mầm bệnh. Các chương trình y tế công cộng bắt buộc phải chuyển sang giám sát chủ động, ứng dụng các công cụ chẩn đoán sinh học phân tử siêu nhạy kết hợp với các chiến lược Sàng lọc và điều trị hàng loạt (MSaT), Cấp phát thuốc hàng loạt (MDA), và Phát hiện ca bệnh tái chủ động (RACD).
+ Đặc biệt, việc tận dụng cửa sổ cơ hội vào mùa khô, khi quy mô quần thể ký sinh trùng thu hẹp nhất, để triển khai các biện pháp can thiệp trúng đích chính là chìa khóa mang tính quyết định nhằm cắt đứt hoàn toàn chuỗi lây truyền và tiến tới thanh toán bệnh sốt rét một cách bền vững.
Tài liệu tham khảo
1. Ahmad, A., Mohammed, N. I., Joof, F., Affara, M., Jawara, M., Abubakar, I., et al. (2023). Asymptomatic Plasmodium falciparum carriage and clinical disease: a 5-year community-based longitudinal study in The Gambia. Malaria Journal, 22(1), 82. https://doi.org/10.1186/s12936-023-04519-0
2. Andrade, C. M., Carrasquilla, M., Dabbas, U., et al. (2024). Infection length and host environment influence on Plasmodium falciparum dry season reservoir. EMBO Molecular Medicine, 16, 2349–2375. https://doi.org/10.1038/s44321-024-00127-w
3. Boyle, M. J., Engwerda, C. R., & Jagannathan, P. (2024). The impact of Plasmodium-driven immunoregulatory networks on immunity to malaria. Nature Reviews Immunology, 24, 637–653. https://doi.org/10.1038/s41577-024-01041-5
4. Ceesay, S., Kampmann, M., Votborg-Novél, L., Hansson, H. S., Jensen, R. W., Carrasquilla, M., ... & Portugal, S. (2025). Plasmodium falciparum expresses fewer var genes at lower levels during asymptomatic dry season infections than clinical malaria cases. PLoS Pathogens, 21(6), e1013210. https://doi.org/10.1371/journal.ppat.1013210
5. Chen, I., Clarke, S. E., Gosling, R., Hamainza, B., Killeen, G., Magill, A., ... & Bousema, T. (2016). "Asymptomatic" malaria: A chronic and debilitating infection that should be treated. PLoS Medicine, 13(1), e1001942.
6. Hadjimichael, E., & Deitsch, K. W. (2025). Variable surface antigen expression, virulence, and persistent infection by Plasmodium falciparum malaria parasites. Microbiology and Molecular Biology Reviews, 89(1), e0011423. https://doi.org/10.1128/mmbr.00114-23
7. Harrison, G. (1978). Mosquitoes, malaria and man: A history of the hostilities since 1880. E.P. Dutton.
8. Joice, R., Nilsson, S. K., Montgomery, J., Dankwa, S., Egan, E., Morahan, B., ... & Marti, M. (2014). Plasmodium falciparum transmission stages accumulate in the human bone marrow. Science Translational Medicine, 6(244), 244re5. https://doi.org/10.1126/scitranslmed.3008882
9. Kamaliddin, C., Sutherland, C. J., Houze, S., Cottrell, G., Briand, V., Castaneda Mogollon, D., & Pillai, D. R. (2021). The role of ultrasensitive molecular methods for detecting malaria—The broader perspective. Clinical Infectious Diseases, 73(6), e1387-e1390. https://doi.org/10.1093/cid/ciab221
10. Kho, S., Qotrunnada, L., Leonardo, L., Andries, B., Wardani, P. A. I., Fricot, A., ... & Anstey, N. M. (2021). Hidden biomass of intact malaria parasites in the human spleen. New England Journal of Medicine, 384(21), 2067-2069. https://doi.org/10.1056/NEJMc2023884
11. Kimenyi, K. M., Wamae, K., & Ochola-Oyier, L. I. (2019). Understanding P. falciparum asymptomatic infections: A proposition for a transcriptomic approach. Frontiers in Immunology, 10, 2398. https://doi.org/10.3389/fimmu.2019.02398
12. Langhorne, J., Ndungu, F., Sponaas, A. M., et al. (2008). Immunity to malaria: more questions than answers. Nature Immunology, 9, 725–732. https://doi.org/10.1038/ni.f.205
13. Lin, J. T., Saunders, D. L., & Meshnick, S. R. (2014). The role of submicroscopic parasitemia in malaria transmission: what is the evidence?. Trends in Parasitology, 30(4), 183-190. https://doi.org/10.1016/j.pt.2014.02.004
14. Malede, B., Amare, G. A., Setegn, A., Fenta, A., Mengist, A., Belew, H., ... & Wondmagegn, Y. M. (2026). Global burden of asymptomatic malaria among blood donors: systematic review and meta-analysis. BMC Infectious Diseases, 26(1), 587. https://doi.org/10.1186/s12879-026-12522-4
15. Oduma, C. O., Ogolla, S., Atieli, H., Ondigo, B. N., Lee, M. C., Githeko, A. K., ... & Koepfli, C. (2021). Increased investment in gametocytes in asymptomatic Plasmodium falciparum infections in the wet season. BMC Infectious Diseases, 21(1), 44. https://doi.org/10.1186/s12879-020-05761-6
16. Okell, L. C., Bousema, T., Griffin, J. T., Ouedraogo, A. L., Ghani, A. C., & Drakeley, C. J. (2012). Factors determining the occurrence of submicroscopic malaria infections and their relevance for control. Nature Communications, 3(1), 1237.
17. Ouedraogo, A. L., Bousema, T., Schneider, P., de Vlas, S. J., Ilboudo-Sanogo, E., Cuzin-Ouattara, N., ... & Sauerwein, R. (2009). Substantial contribution of submicroscopical Plasmodium falciparum infections to transmission to mosquitoes. PLoS One, 4(12), e8418.
18. Prusty, D., Gupta, N., Upadhyay, A., Dar, A., Naik, B., Kumar, N., & Prajapati, V. K. (2021). Asymptomatic malaria infection prevailing risks for human health and malaria elimination. Infection, Genetics and Evolution, 93, 104987. https://doi.org/10.1016/j.meegid.2021.104987
19. Ranjha, R., Gupta, A., Singh, K., Sikka, R., Anvikar, A. R., Gupta, H., & Bharti, P. K. (2026). Mechanistic insights into subclinical Plasmodium infections: Unveiling the silent drivers of malaria transmission. iScience, 29(6), 115979. https://doi.org/10.1016/j.isci.2026.115979
20. Sturrock, H. J. W., Hsiang, M. S., Cohen, J. M., Smith, D. L., Greenhouse, B., Bousema, T., & Gosling, R. D. (2013). Targeting asymptomatic malaria infections: Active surveillance in control and elimination. PLoS Medicine, 10(6), e1001467. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1001467
21. Wahlgren, M., Goel, S., & Akhouri, R. R. (2017). Variant surface antigens of Plasmodium falciparum and their roles in severe malaria. Nature Reviews Microbiology, 15(8), 479-491. https://doi.org/10.1038/nrmicro.2017.47
22. Zhang, X., & Deitsch, K. W. (2022). The mystery of persistent, asymptomatic Plasmodium falciparum infections. Current Opinion in Microbiology, 70, 102231. https://doi.org/10.1016/j.mib.2022.102231
(Hết)
Ths.BS. Nguyễn Công Trung Dũng & TS.BS. Huỳnh Hồng Quang
Viện Sốt rét-KST-CT Quy Nhơn