Hình 1. Sơ đồ tóm tắt các cơ chế gây ung thư liên quan đến nhiễm ký sinh trùng ở người và động vật.
ESPs, sản phẩm bài tiết và tiết ra; ROS, các loại oxy phản ứng; RNS, các loại nitơ phản ứng.
Nguồn: https://www.researchgate.net/372654331_Cancerogenic_parasites_in_veterinary_medicine_a_narrative_literature_review/
Các bệnh nhiễm ký sinh trùng nhiệt đới điển hình có khả năng kích thích quá trình tạo u bao gồm bệnh sán lá gan nhỏ do Opisthorchis spp. hay Clonorchis spp. và sán máng. Việc phòng ngừa ung thư liên quan đến nhiễm ký sinh trùng là một khía cạnh quan trọng trong ung thư học lâm sàng. Phương pháp thực hành tiêu chuẩn hiện nay là phòng ngừa nhiễm/ bệnh, nhưng kỳ vọng lớn nhất vẫn là việc phát triển các loại vaccine mới để phòng ngừa ung thư. Trong báo cáo này, các tác giả cũng muốn tóm lược thực trạng hiện nay về các loại vaccine phòng chống một số căn bệnh nhiệt đới quan trọng có thể dẫn đến ung thư là bệnh sán lá gan nhỏvà bệnh sán máng.
Ung thư là một vấn đề y tế quan trọng hiện nay. Trong số nhiều nguyên nhân gây ung thư, nhiễm trùng là một yếu tố nền tảng quan trọng. Trường hợp điển hình nhất là nhiễm virus papilloma (HPV) có thể dẫn đến hình thành khối u.Hiện nay, vaccine phòng chống ung thư cổ tử cung liên quan đến nhiễm virus papilloma đã sẵn có và được sử dụng rộng rãi trên toàn thế giới. Tuy nhiên, cũng có những tác nhân nhiễm trùng khác có khả năng gây ung thư. Nhóm tác nhân gây bệnh thường bị lãng quên là các loài ký sinh trùng. Trên thực tế, nhiều bệnh nhiễm ký sinh trùng nhiệt đới vẫn đang là vấn đề y tế công cộng đối với y học nhiệt đới.Đáng chú ý, một số bệnh lý đã được chứng minh có mối liên hệ với quá trình sinh ung thư. Nhiều loại ung thư đã được xác định có căn nguyên bệnh sinh do nhiễm ký sinh trùng. Các bệnh nhiễm ký sinh trùng nhiệt đới phổ biến có thể gây ung thư là bệnh sán lá gan nhỏ và bệnh sán máng. Bệnh sán lá gan nhỏ đã được chứng minh là nguyên nhân gây ung thư đường mật. Bệnh sán máng được xác định là nguyên nhân gây ung thư đường tiết niệu, đặc biệt là ung thư bàng quang.Phòng ngừa ung thư do nhiễm ký sinh trùng là một vấn đề quan trọng trong lĩnh vực ung thư học. Phương pháp phổ biến hiện nay là phòng ngừa sự nhiễm bệnh, nhưng hy vọng lớn lao nằm ở việc phát triển các loại vaccine mới để phòng ngừa ung thư.
Vaccine cho bệnh sán lá gan nhỏ (Opisthorchis) và Ung thư đường mật liên quan Opisthorchis spp.
Bệnh sán lá gan nhỏ với loài gây bệnh chínhOpisthorchis viverrini, rất phổ biến tại khu vực nhiệt đới Đông Dương thuộc Đông Nam Á. Bệnh sán lá gan nhỏ mạn tính đã được chứng minh là có liên quan đến quá trình sinh ung thư đường mật. Đáng chú ý, tỷ lệ mắc ung thư đường mật cực kỳ cao có thể được ghi nhận tại Đông Dương.Bệnh nhân thường nhập viện với tình trạng tăng bilirubin máu nghiêm trọng và bệnh thường đã ở giai đoạn tiến triển. Tỷ lệ tử vong cao đã được ghi nhận. Quá trình nhiễm trùng thường bắt đầu từ việc tiêu thụ các món cá sống bị nhiễm ấu trùng nang của ký sinh trùng và việc vệ sinh an toàn thực phẩm đang được thúc đẩy rộng rãi tại các vùng lưu hành dịch tễ.Tuy nhiên, công tác kiểm soát bệnh tật cho đến nay vẫn chưa thành công.
Các loại vaccine ung thư mới chính là hy vọng cho việc quản lý ung thư đường mật liên quan đến bệnh sán lá gan nhỏ, đã có một số báo cáo về việc phát triển vaccine từ các trung tâm nghiên cứu tại các khu vực nhiệt đới. Hầu hết báo cáo tập trung vào việc tìm kiếm các “epitope” dựa trên thành phần của ký sinh trùng để có thể sử dụng tiếp cho việc phát triển vaccine.Dù vậy, đã có những báo cáo về việc thử nghiệm vaccine mới được phát triển dưới dạng vaccine điều trị chống lại ung thư đường mật. Một báo cáo đáng chú ý đề cập đến việc phát triển vaccine peptide cá thể hóa chống lại ung thư đường mật.Löffler và cộng sự đã báo cáo về sự thành công trong việc phát triển vaccine peptide cá thể hóa để điều trị cho một bệnh nhân ung thư đường mật.
Vaccine phòng bệnh sán lá gan nhỏ và Ung thư đường mật liên quan
Bệnh sán lá gan nhỏ do Clonorchis spp. cũng là một tình trạng nhiễm sán lá gan, nhưng tác nhân gây bệnh là các loài Clonorchis spp. Tình trạng nhiễm trùng này có thể diễn tiến mạn tính và cũng có thể dẫn đến quá trình sinh ung thư đường mật (cholangiocarcinoma-CCA).Phương thức lây nhiễm tương tự là thông qua việc tiêu thụ các món cá bị nhiễm bệnh nhưng chưa được nấu chín kỹ, giống như trường hợp bệnh sán lá gan nhỏOpisthorchis spp. Tương tự như Opisthorchis spp., hiện có một số nghiên cứu đang được tiến hành nhằm tìm kiếm vaccine chống lại ung thư đường mật liên quan đến bệnh sán lá gan nhỏ do Clonorchis spp.Việc phát hiện và xác nhận đặc tính sinh miễn dịch của các protein sốc nhiệt 70 và 90 từ ký sinh trùng là hy vọng cho việc phát triển vaccine xa hơn.Ngoài ra, một số nghiên cứu đang được thực hiện liên quan đến protease cysteine của Clonorchisspp., vốn được đề xuất là một mục tiêu quan trọng khác cho việc phát triển vaccine.
Vaccine phòng bệnh sán máng và Ung thư bàng quang liên quan
Bệnh sán máng do Schistosomaspp. là tình trạng nhiễm sán lá đường máu gây ra bởi các loài Schistosoma spp. Bệnh sán máng đường tiết niệu do nhiễm S. haematobium đã được chứng minh là có khả năng gây ra quá trình sinh ung thư đường tiết niệu. Căn bệnh này lưu hành dịch tễ rất cao tại khu vực nhiệt đới Châu Phi và trở thành một vấn đề y tế công cộng quan trọng.
Tại khu vực nhiệt đới Châu Á, tình trạng nhiễm trùng này được ghi nhận rải rác.Để phòng ngừa bệnh, việc tìm kiếm vaccine mới là hy vọng hiện nay. Đã có một số nghiên cứu đang được tiến hành để tìm kiếm vaccine chống lại ung thư liên quan đến bệnh sán máng.Hsieh và cộng sự lưu ý rằng vaccine chống lại bệnh sán máng sẽ sẵn có trong vòng vài năm tới và sẽ là loại vaccine thứ ba chống lại các tình trạng nhiễm trùng có thể dẫn đến quá trình sinh ung thư, sau vaccine viêm gan B và vaccine virus papilloma ở người.
Một trọng tâm đáng chú ý trong phát triển vaccine là protein của ký sinh trùng S. mansoni đã được xác nhận về đặc tính sinh miễn dịch chống lại Schistosoma spp.Đối với vaccine dùng cho người, một công bố gần đây vào năm 2017 đã đề cập rằng sẽ có một thử nghiệm trên người về một ứng viên vaccine mới mang tên “Vaccine sán máng dựa trên Sm-p80”, đây sẽ là một bước tiến quan trọng trong việc phát triển vaccine chống lại bệnh sán máng và ung thư do sán máng.
Hình 2. Hai nhóm ký sinh trùng, giun sán và động vật nguyên sinh ký sinh, cùng với mối liên hệ của chúng với bệnh ung thư và một vài ví dụ.
Hình được tạo bằng Biorender.com
Nguồn: https://oncobites.blog/2024/03/13/a-parasite-cancer-relationship/
Mặc dù đã được biết đến từ nhiều năm qua rằng một số bệnh do nhiễm ký sinh trùng có thể gây ra quá trình sinh ung thư, nhưng hiện có rất ít nghiên cứu về việc phát triển các loại vaccine ung thư mới chống lại những tình trạng nhiễm ký sinh trùng này. Do các bệnh ký sinh trùng này thường lưu hành tại các quốc gia nhiệt đới nghèo, nơi ngân sách và các khoản tài trợ cho nghiên cứu vaccine ung thư liên quan đến những căn bệnh nhiệt đới bị lãng quên (NTDs) này thường bị hạn chế, sự thành công trong việc phát triển vaccine có thể sẽ chưa sớm đạt được. Việc kêu gọi đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu và phát triển vaccine cho các bệnh ký sinh trùng có đặc tính sinh ung thư là vô cùng cần thiết.
(còn nữa) --> Tiếp theo Phần 2
TS.BS. Huỳnh Hồng Quang & CN. Nguyễn Thái Hoàng
Viện Sốt rét-KST-CT Quy Nhơn