Năm 2024, gần một nửa dân số thế giới có nguy cơ mắc bệnh sốt rét. Trong khi khu vực Châu Phi cận Sahara gánh chịu phần lớn gánh nặng sốt rét toàn cầu, các khu vực Đông Nam Á và Đông Địa Trung Hải, Tây Thái Bình Dương và Châu Mỹ cũng báo cáo số lượng ca mắc đáng kể.
Ước tính năm 2024 có khoảng 282 triệu trường hợp mắc bệnh sốt rét và 610.000 ca tử vong do sốt rét. Trong năm 2024, khu vực Châu Phi chiếm 94% số ca mắc bệnh và 95% số ca tử vong do sốt rét. Trẻ em dưới 5 tuổi là đối tượng có nguy cơ cao nhất gặp phải các biến chứng nghiêm trọng do sốt rét. Vào năm 2024, nhóm này chiếm gần 75% tổng số ca tử vong do sốt rét tại khu vực Châu Phi của TCYTTG. Công cụ mới đã cứu sống một triệu người khỏi bệnh sốt rét năm ngoái, nhưng tiến bộ này đang bị đe dọa do tình trạng kháng thuốc ngày càng gia tăng (WHO, 2025).
Việc sử dụng rộng rãi hơn các công cụ mới chống lại bệnh sốt rét, bao gồm màn chống muỗi hai lớp và vaccine được TCYTTG khuyến nghị, đã giúp ngăn ngừa ước tính 170 triệu ca mắc bệnh và 1 triệu ca tử vong vào năm 2024, theo Báo cáo Sốt rét Thế giới thường niên.Các công cụ được TCYTTG khuyến nghị đang ngày càng được tích hợp vào hệ thống y tế rộng lớn hơn. Kể từ khi TCYTTG phê duyệt vaccine phòng sốt rét đầu tiên trên thế giới vào năm 2021, có 24 quốc gia đã đưa vaccine này vào chương trình tiêm chủng thường quy của họ. Phòng ngừa sốt rét theo mùa bằng thuốc cũng đã được mở rộng và hiện đang được triển khai tại 20 quốc gia, dự kiến sẽ tiếp cận 54 triệu trẻ em vào năm 2024, tăng từ khoảng 0,2 triệu trẻ em so với năm 2012.Những tiến bộ cũng đang được thực hiện trong việc loại trừ bệnh sốt rét (LTSR). Đến nay, tổng cộng 47 quốc gia và 1 vùng lãnh thổ đã được TCYTTG chứng nhận không còn bệnh sốt rét, Cabo Verde và Ai Cập được chứng nhận không còn bệnh sốt rét vào năm 2024 và Georgia, Suriname và Timor-Leste đã gia nhập danh sách này vào năm 2025.
Mặc dù đạt được những tiến bộ đáng kể này, ước tính vẫn có 282 triệu ca mắc sốt rét và 610.000 ca tử vong vào năm 2024, nhiều hơn khoảng 9 triệu ca so với năm trước.Ước tính 95% số ca tử vong này xảy ra ở khu vực Châu Phi, phần lớn là ở trẻ em dưới 5 tuổi. Báo cáo cho thấy tình trạng kháng thuốc chống sốt rét đang gia tăng và cản trở việc đạt được mục tiêu LTSR.Những công cụ mới để phòng ngừa bệnh sốt rét đang mang lại cho chúng ta niềm hy vọng mới, nhưng vẫn phải đối mặt với những thách thức đáng kể," Tiến sĩ Tedros Adhanom Ghebreyesus, Tổng Giám đốc TCYTTG cho biết. "Số ca mắc và tử vong ngày càng tăng, mối đe dọa ngày càng lớn từ tình trạng kháng thuốc và tác động của việc cắt giảm kinh phí đều đe dọa làm đảo ngược những tiến bộ mà chúng ta đã đạt được trong hai thập kỷ qua. Tuy nhiên, không có thách thức nào là không thể vượt qua, với sự lãnh đạo của các quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề nhất và đầu tư có mục tiêu, viễn cảnh về một thế giới không còn bệnh sốt rét vẫn có thể đạt được”.
Báo cáo về bệnh sốt rét thế giới nêu bật bằng chứng về tình trạng kháng thuốc một phần đối với các dẫn xuất artemisinin, loại thuốc đã trở thành trụ cột trong điều trị sốt rét sau khi chloroquine và sulfadoxine-pyrimethamine thất bại. Tình trạng kháng thuốc hiện đã được xác nhận hoặc nghi ngờ ở ít nhất 8 quốc gia ở Châu Phi và có những dấu hiệu tiềm tàng cho thấy hiệu quả của các loại thuốc kết hợp với artemisinin đang giảm sút.
Tiến độ giảm số ca tử vong do sốt rét, mục tiêu trọng điểm của Chiến lược kỹ thuật toàn cầu về sốt rét giai đoạn 2016-2030 vẫn còn rất xa so với kế hoạch. Năm 2024, có 610.000 ca tử vong, con số này tương ứng với 13,8 ca tử vong do sốt rét trên 100.000 dân, cao hơn gấp 3 lần mục tiêu toàn cầu là 4,5 ca tử vong trên 100.000 dân.
Những thách thức phức tạp đối với sự tiến bộ
Báo cáo năm nay nhấn mạnh thêm một loạt các rủi ro ngày càng gia tăng đối với nỗ lực xóa bỏ bệnh sốt rét, bên cạnh mối đe dọa từ tình trạng kháng thuốc chống sốt rét.KSTSR mang đột biến gen Pfhrp2 vẫn còn phổ biến, làm giảm độ tin cậy của các xét nghiệm chẩn đoán nhanh, trong khi tình trạng kháng thuốc pyrethroid đã được xác nhận ở 48 quốc gia đang làm giảm hiệu quả của màn chống muỗi tẩm thuốc diệt côn trùng. Đồng thời, muỗi Anopheles stephensi kháng nhiều loại thuốc diệt côn trùng thông dụng, hiện đã xâm nhập 9 nước châu Phi, đặt ra thách thức nghiêm trọng đối với các nỗ lực kiểm soát bệnh sốt rét ở đô thị.
Bên cạnh các mối đe dọa sinh học, các hiện tượng thời tiết cực đoan cũng đang góp phần làm gia tăng các đợt bùng phát bệnh sốt rét. Sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa đang làm thay đổi môi trường sống của muỗi và do đó làm thay đổi mô hình lây truyền bệnh. Bên cạnh đó,m các xung đột và bất ổn ở các khu vực bị ảnh hưởng cũng dẫn đến sự gián đoạn trên diện rộng các dịch vụ y tế, hạn chế khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc và làm chậm trễ việc chẩn đoán và điều trị kịp thời.Thách thức này càng trở nên trầm trọng hơn do sự chững lại của nguồn tài trợ toàn cầu trong thập kỷ qua, hạn chế phạm vi tiếp cận của các biện pháp can thiệp cứu sống. Năm 2024, 3,9 tỷ đô la Mỹ đã được đầu tư vào công tác PCSR, nhưng con số này vẫn chưa đạt được một nửa mục tiêu tài trợ năm 2025 là 9,3 tỷ đô la Mỹ do Chiến lược kỹ thuật toàn cầu đề ra.
Việc cắt giảm viện trợ phát triển chính thức (ODA) gần đây đã gây ra sự gián đoạn nghiêm trọng đối với hệ thống y tế, làm suy yếu công tác giám sát thường xuyên và buộc phải hủy bỏ hoặc hoãn lại hầu hết các cuộc khảo sát PCSR theo kế hoạch. Những cắt giảm này cũng làm gia tăng nguy cơ thiếu hụt vật tư và chậm trễ trong các chiến dịch can thiệp PCSR, làm suy yếu hiệu quả của chương trình.
Phản ứng do Quốc gia dẫn đầu, được hỗ trợ bởi các đối tác
“Báo cáo Sốt rét Thế giới (WMR) đã nêu rõ tình trạng kháng thuốc đang ngày càng gia tăng. Phản ứng của chúng ta cũng phải rõ ràng không kém, đó là các loại thuốc mới với cơ chế tác dụng mới” Tiến sĩ Martin Fitchet, Giám đốc điều hành của Medicines for Malaria Venture (MMV) cho biết việc phát triển liệu pháp kết hợp không chứa artemisinin đầu tiên, Ganaplacide-Lumefantrine, là bằng chứng cho thấy điều này là khả thi và nó đánh dấu sự khởi đầu của một chương mới trong việc chống lại bệnh sốt rét. Cùng với sự hợp tác toàn cầu về chuyên môn, cam kết và nguồn tài trợ, chúng ta có thể đi trước tình trạng kháng thuốc và cung cấp các loại thuốc mới để đảm bảo bệnh sốt rét không còn là mối đe dọa nữa”. Các cam kết chính trị cần được chuyển hóa thành nguồn lực và hành động có tác động bền vững và công bằng.
TCYTTG kêu gọi các quốc gia có dịch sốt rét duy trì các cam kết chính trị của mình nhằm chấm dứt tử vong do sốt rét như đã nêu trong Tuyên bố Yaoundé. Sự đoàn kết và hành động trong khuôn khổ sáng kiến "Đẩy mạnh quy mô lớn" sẽ giúp cộng đồng phòng chống sốt rét toàn cầu giảm thiểu các mối đe dọa hiện tại và tương lai để hướng tới không còn sốt rét.Chiến lược ba phần nhằm xóa bỏ bệnh sốt rét, kiểm soát mạnh mẽ, thu hẹp bản đồ (xóa bỏ dần) và nghiên cứu công cụ mới, đang được đẩy mạnh trong bối cảnh nguồn lực tăng cao. Việc "thu hẹp bản đồ sốt rét" đòi hỏi sự tập trung vào các ưu tiên, yêu cầu và trách nhiệm cụ thể để loại bỏ bệnh tại các vùng biên, đóng vai trò then chốt bên cạnh nỗ lực kiểm soát gánh nặng cao. Các trọng tâm trong việc thu hẹp bản đồ sốt rét:
- Chiến lược toàn diện: Loại bỏ bệnh phải diễn ra đồng thời với kiểm soát cường độ cao ở các vùng bệnh lưu hành nặng;
- Yêu cầu kỹ thuật/vận hành: Cần phát triển các công cụ mới (như vaccine, chẩn đoán, thuốc) và áp dụng các kỹ thuật quản lý ca bệnh tiên tiến;
- Trách nhiệm tài chính: Đảm bảo đủ kinh phí và hỗ trợ chính trị để duy trì tiến độ;
- Phát triển bền vững: Nỗ lực này góp phần củng cố an ninh y tế toàn cầu và đạt được các mục tiêu phát triển bền vững.
Báo cáo trên The Lancet nhấn mạnh rằng việc xóa bỏ bệnh sốt rét là có thể đạt được, xứng đáng và có thể chi trả được, với cam kết hành động đến năm 2050. Chúng ta đang thúc đẩy các cộng đồng nghiên cứu và nhà tài trợ nghiên cứu để:
- Xây dựng và thống nhất một chương trình nghiên cứu vận hành ngắn hạn để hỗ trợ việc LTSR đồng bộ;
- Ưu tiên phát triển và thử nghiệm các phương pháp đổi mới để xây dựng và duy trì hệ thống giám sát và ứng phó với bệnh sốt rét và các bệnh truyền nhiễm khác;
- Ưu tiên nghiên cứu về dịch tễ học của Plasmodium vivax;
- Ưu tiên phát triển và thử nghiệm các loại thuốc tốt hơn, phù hợp hơn cho việc loại trừ Plasmodium falciparum và P. vivax;
- Ưu tiên nghiên cứu nhằm làm rõ chi phí dài hạn của việc LTSR so với phương án thay thế là duy trì tình trạng SRLH ở mức thấp và phân tích toàn diện lợi ích của việc LTSR.
Kêu gọi ngành công nghiệp dược phẩm và tổ chức Medicines for Malaria Venture:
- Ưu tiên đáp ứng nhu cầu của các quốc gia đang nỗ lực LTSR, đặc biệt là nhu cầu điều trị thuốc hàng loạt và các loại thuốc ảnh hưởng đến sự lây truyền bệnh, trong các nỗ lực phát triển thuốc của họ;
- Ưu tiên nhu cầu cải tiến thuốc để cung cấp các phương pháp điều trị triệt để an toàn cho bệnh sốt rét do Plasmodium vivax gây ra, đặc biệt là trong các bối cảnh LTSR.
Kêu gọi khu vực tư nhân:
- Góp phần nhiều hơn vào công tác xóa bỏ bệnh sốt rét thông qua các nguồn lực và dịch vụ phản ánh năng lực cốt lõi của họ;
- Hỗ trợ chính trị và tài chính cho các quốc gia đã LTSR và duy trì việc loại trừ bệnh ở các quốc gia đã thành công;
- Kiên quyết ủng hộ và hợp tác với chương trình LTSR của chính phủ, cũng như với các nhà tài trợ tư nhân hoặc các nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe.
Các ưu tiên cho "chặng cuối" trong việc LTSR tập trung vào: “Tăng cường giám sát để phát hiện mọi trường hợp, tập trung vào khu vực có nguy cơ cao, đặc biệt là biên giới và quản lý Plasmodium vivax. Các lĩnh vực nghiên cứu chính bao gồm các nghiên cứu về hoạt động, xã hội và côn trùng học nhằm giải quyết các vấn đề liên quan đến các quần thể khó tiếp cận và duy trì cam kết chính trị.
CÁC ƯU TIÊN NGHIÊN CỨU CHIẾN LƯỢC TRỌNG ĐIỂM
- Giám sát và ứng phó: Phát triển các công cụ theo dõi thời gian thực, chẳng hạn như phát hiện và điều trị ca bệnh kịp thời và giám sát phân tử để xác định điểm nóng lây truyền;
- Tập trung vào "Sốt rét biên giới": Nghiên cứu về hợp tác xuyên biên giới và sự di chuyển của dân cư, vì sự lây truyền ở chặng cuối thường tập trung tại biên giới quốc tế;
- Kiểm soát Plasmodium vivax: Tập trung vào hiệu quả của thuốc đối với P. vivax (thể ngủ đông) và giải quyết tình trạng gia tăng tỷ lệ mắc bệnh khi P. falciparum giảm;
- Nghiên cứu vận hành và xã hội: Nghiên cứu hành vi con người, giải quyết vấn đề sốt rét ở các cộng đồng dễ bị tổn thương và đánh giá tác động của biến đổi khí hậu;
- Phát triển thuốc và công cụ kiểm soát vật trung gian truyền bệnh: Thử nghiệm các phương pháp điều trị sốt rét mới, hiệu quả hơn và các phương pháp kiểm soát vật trung gian truyền bệnh tiên tiến.
Các ưu tiên hoạt động để triển khai
- Tăng cường hệ thống y tế: Xây dựng năng lực ở cấp địa phương về giám sát, chẩn đoán và điều trị;
- Phân bổ nguồn lực: Sử dụng dữ liệu để định hướng các biện pháp can thiệp hiệu quả về chi phí và có mục tiêu cụ thể, thay vì bao phủ toàn diện;
- Tính bền vững và ý chí chính trị: Đảm bảo nguồn tài trợ liên tục và cam kết chính trị, kể cả trong các giai đoạn sau khi LTSR.
Mục tiêu cuối cùng là chuyển từ giám sát thụ động sang can thiệp chủ động, phù hợp và khẩn cấp để ngăn chặn sự lây truyền.
Mục tiêu của chương trình kiểm soát và LTSR là ngăn chặn sự lây truyền bệnh sốt rét ở những khu vực khả thi và LTSR như một vấn đề sức khỏe cộng đồng ở những khu vực không thể loại trừ bằng các công cụ hiện có.Khu vực Đông Địa Trung Hải trải rộng trên ba vùng sinh thái-dịch tễ học khác nhau và gồm các quốc gia có sự khác biệt lớn về trình độ phát triển kinh tế xã hội. Sự đa dạng của môi trường ảnh hưởng đến tình hình sốt rét và là yếu tố quyết định chính đến sự thành công trong công tác kiểm soát sốt rét giữa các quốc gia, thậm chí cả trong nội bộ mỗi quốc gia. Để giải quyết những khác biệt này, chương trình PCSR khu vực đã phân loại các quốc gia trong khu vực thành ba nhómdựa trên thông tin có sẵn. Mỗi nhóm đều được xác định một mục tiêu chiến lược cụ thể.
(còn nữa) --> Tiếp theo Phần 2
TS.BS. Huỳnh Hồng Quang &Ths.Bs. Châu Văn Khánh
Viện Sốt rét-KST-CT Quy Nhơn