Trong thời gian qua, tình trạng ong vò vẽ đốt người đã gây nên thảm họa cho một số đối tượng không may mắn gặp phải. Trong đó có trường hợp bị tử vong ở cả trẻ em lẫn người lớn do những biến chứng trầm trọng. Cộng đồng người dân cần tự bảo vệ bằng những biện pháp phòng tránh để đừng bị những hậu quả đáng tiếc tiếp tục xảy ra.
Gần đây, các trường hợp ong vò vẽ (hornet) đốt nạn nhân Đ.Q.T, 36 tuổi, ở xã Xuân Hóa, huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình vào Bệnh viện Việt Nam-Cu Ba, Thành phố Đồng Hới ngày 11/8/2010; nạn nhân Trần Thị L., 13 tuổi, ở xã Lộc Bình, huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên Huế vào Bệnh Viện Trung ương Huế ngày 08/8/2010 với nhiều vết ong đốt trong tình trạng nguy kịch đã được cứu sống. Trước đó, vào ngày 4/8/2010, 3 nạn nhân trẻ em, trong đó có 2 cháu song sinh là Hea Ta Ri, Hea Ta Râm, 3 tuổi, người dân tộc Jarai, ở tại bản Hol, xã Hà Bầu, huyện Đăk Đoa, tỉnh Gia Lai cũng bị ong vò vẽ đốt và đã tử vong tại bệnh viện đa khoa tỉnh; 1 cháu còn lại được chữa khỏi. Còn nhiều trường hợp khác cũng bị ong vò vẽ đốt như nạn nhân N.T.M., 4 tuổi, ở tỉnh Bạc Liêu, tuyến dưới chuyển vào điều trị tại Bệnh viện Nhi Đồng I kịp thời; nạn nhân N.T.H.H., 57 tuổi ở Trà Vinh chuyển từ bệnh viện tỉnh đến Bệnh Viện Chợ Rẫy quá muộn nên bị tử vong... ong vò vẽ đốt là nguy cơ có thể đe dọa đến sức khỏe, kể cả tính mạng của người dân nên cần được phòng ngừa.
Đặc điểm của ong vò vẽ
Ong là loài côn trùng có cánh hoạt động khá phổ biến trong thiên nhiên nhưng có hai họ ong mật (Apidae) và ong vò vẽ (Vespidae) thuộc loại Hymenoptera gây nên hậu quả nặng nề đối với các trường hợp chúng đốt người. Tại Việt Nam, những trường hợp bị ong vò vẽ đốt thường đến bệnh viện trong bệnh cảnh lâm sàng nặng nề với biến chứng khá trầm trọng do chủ quan từ phía nạn nhân và gia đình với thời gian để quá muộn. Nạn nhân cần phải được hồi sức, cấp cứu kịp thời, tích cực mới có thể thoát khỏi tình trạng nguy kịch.  |  |
Tổ ong | vò vẽ. |
Loài ong vò vẽ (Vespidae) khi đốt người, nó có thể rút nọc kim đốt ra và đốt nhiều lần nên nguy hiểm hơn loài ong mật (Apidae) rất nhiều. Loài ong mật khi đốt người sẽ để lại nọc kim đốt chích trong da nạn nhân và nó sẽ bị chết sau đó. Người bị ong đốt thường có những tác hại trầm trọng do nọc ong có tác dụng gây độc và do các phản ứng dị ứng của cơ thể. Vết đốt của ong vò vẽ nhìn thấy rất đặc hiệu với một vết quầng đỏ ở chung quanh một điểm hoại tử ở trung tâm.
Ong vò vẽ đốt gây chết người thường gặp nhất gồm hai loại. Loại ong nhỏ có thân màu đen, vàng xen kẽ, bụng có một khoanh vàng rộng; chúng làm tổ ở cao, thích sống gần người và gia súc. Độc tính của nọc ong này khá cao, nếu nạn nhân bị đốt từ 40-50 vết đốt, ở trẻ em khoảng 30 vết đốt thường rất dễ tử vong nếu không được cứu chữa kịp thời, tích cực, và đúng phương pháp. Loại ong to thường làm tổ trên mặt đất hoặc hố đất, nọc ong có độc tính rất cao. Chúng thường làm tổ ở các gò, đồi, mô đất cao hơi yên tĩnh, thường xa nhà và nơi thả gia súc. Chỉ khoảng chừng 1-2 con ong đốt đã có thể làm cho nạn nhân bị sốt.
Bs. Nguyễn Xuân Bích Huyên, Bs. Phùng Minh Thủy và cộng sự đã theo dõi nghiên cứu 65 trường hợp nạn nhân là người lớn bị ong vò vẽ đốt vào điều trị tại Bệnh Viện Chợ Rẫy ghi nhận loài ong vò vẽ thường đốt người thuộc loại Vespa affinis; loại ong này thường có mặt tại Việt Nam, Myanmar, Lào, Philippnine và Indonesia. Nọc ong vò vẽ gồm các amines sinh học như 5-hydroxytryptamine, histamine, acetylcholine; các enzyme như phospholipase A 2, hyaluronidase và các peptide độc hại. Tác dụng gây độc thường ghi nhận với các triệu chứng tại chỗ như sưng, đỏ, nóng, đau; tình trạng nhiễm độc ồ ạt đối với những trường hợp nạn nhân có trên 50 vết đốt, giống như choáng phản vệ; bị ly giải cơ vân, tán huyết. Các phản ứng dị ứng có thể nhẹ hoặc nặng, sốc phản vệ có thể xảy ra sớm sau 10-20 phút hay sau 4-8 giờ, đôi khi sau cả 36-72 giờ.
 |
Những trường hợp bị ong vò vẽ đốt, phải đến các
cơ sở y tế để được theo dõi . Nguy cơ tử vong do ong vò vẽ đốt rất cao.
ảnh: http://bee.net.vn |
Tác hại khi bị ong vò vẽ đốt
Khi bị ong vò vẽ đốt, tác hại thường gây nên các biến chứng trầm trọng tùy thuộc vào thời gian nạn nhân được cứu chữa.
Trong vòng 3 ngày, các biện chứng trầm trọng được ghi nhận là ly giải cơ vân và sốc phản vệ. Biến chứng ly giải cơ vân xảy ra rất sớm do tác dụng độc hại của phospholipase, histamine, serotinine và acetylcholine hiện diện trong nọc ong. Triệu chứng đi tiểu ra myoglobine là dấu hiệu nguy hiểm, nếu không được điều trị kịp thời sẽ dẫn đến hoại tử ống thận cấp và suy thận cấp. Việc điều trị ly giải cơ vân chủ yếu là truyền dung dịch muối đẳng trương để duy trì lượng nước tiểu, đồng thời làm kiềm hóa nước tiểu bằng dung dịch sodium bicarbonate phối hợp manitol để làm giảm sự phân hóa myoglobine thành ferhemate độc cho thận. Biến chứng sốc phản vệ muộn thường xảy ra vào ngày thứ hai sau khi bị ong vò vẽ đốt và có thể gây tử vong; nó cũng có thể xảy ra từ sau 48-72 giờ khi bị đốt với các triệu chứng mệt mỏi, nôn ói, tiêu chảy, đau bụng... Sau đó, nạn nhân bị tím tái đột ngột, khó thở, vật vã, lơ mơ, tụt huyết áp và trụy tim mạch. Xử trí biến chứng sốc phản vệ thường dùng thuốc adrenaline, epinephrine, nor-adrenaline... cùng với dịch truyền, corticoide và bảo đảm đường hô hấp tốt. Ngoài ra, biến chứng suy hô hấp cấp ở người lớn cũng được ghi nhận do tình trạng sốc hay do tác động của nọc ong trên màng các phế nang; nạn nhân cần phải được điều trị hỗ trợ bằng thở máy.
Nếu nạn nhân bị ong vò vẽ đốt đến bệnh viện quá muộn thường dễ có nguy cơ suy thận cấp, đa số đều bị hoại tử tế bào gan. Suy thận cấp có thể là hậu quả của sốc phản vệ kéo dài, tác dụng gây độc trực tiếp của nọc ong trên tế bào ống thận gây ra hoại tử ống thận hay là biến chứng của ly giải cơ vân. Nạn nhân cần được chạy thận nhân tạo, liệu pháp này đã tỏ ra có hiệu quả nên phải chỉ định sớm, nhất là những nạn nhân bị ong vò vẽ đốt trên 50 vết đốt và đối tượng trẻ em. Cần dựa trên các triệu chứng lâm sàng để xử trí, các xét nghiệm cận lâm sàng về nước tiểu chỉ để tham khảo chứ không căn cứ như các trường hợp suy thận cấp do nguyên nhân khác. Biến chứng hoại tử tế bào gan rất hay gặp trong các trường hợp ong vò vẽ đốt với sự gia tăng của men gan transaminase mặc dù gan không bị sưng to và đau. Sinh thiết gan có thể thấy tế bào gan bị hoại tử. Biến chứng hoại tử tế bào gan do ong đốt không cần điều trị đặc hiệu, chức năng gan sẽ được hồi phục khi các chức năng khác hồi phục. Ngoài ra, một số biến chứng khác cũng được ghi nhận như rối loạn đông máu, tán huyết do giảm hematocrite, kèm theo tiểu ra máu, có hemoglobine trong nước tiểu.
Xử trí khi bị ong vò vẽ đốt
Để kịp thời cứu chữa các nạn nhân bị ong vò vẽ đốt có hiệu quả, tránh được các tác hại, biến chứng trầm trọng xảy ra, có thể làm ảnh hưởng nhiều đến sức khỏe kể cả tính mạng, nạn nhân cần phải được phát hiện và sơ cứu càng sớm càng tốt trong vòng 10-15 phút. Vấn đề này cần đặc biệt chú ý quan tâm nếu nạn nhân bị đốt bởi các loại ong mà nọc ong có độc tố cao như ong vò vẽ.
Biện pháp xử trí sơ cứu ban đầu bao gồm rửa xà phòng hoặc chất kiềm nhẹ ở các vết ong đốt đốt rồi chườm lạnh; sau đó chuyển ngay nạn nhân lên tuyến y tế có điều kiện phù hợp. Tại đây, nhân viên y tế cần dùng kính lúp soi phóng đại để gắp nọc kim chích của ong ra khỏi vết đốt; đồng thời cho nạn nhân uống thuốc kháng histamine và kháng sinh ngay.
Các biện pháp can thiệp tích cực bao gồm chống đau, ngứa tại chỗ, chống sốc phản vệ nếu có xảy ra; cho thở oxygene, đặt nội khí quản làm thông đường thở. Đối với những trường hợp nạn nhân có bệnh cảnh lâm sàng nặng với các biến chứng trầm trọng, phải chạy thận nhân tạo càng sớm càng tốt mới có hy vọng cứu được tính mạng người bệnh, bảo đảm không để lại di chứng, hậu quả đáng tiếc về sau. Những nạn nhân này cần được người nhà và cơ sở y tế chuyển lên điều trị ở tuyến cao, nơi có đủ điều kiện về kỹ thuật và trang thiết bị cần thiết... để xử trí các biến chứng trầm trọng xảy ra một cách có hiệu quả.
Cần truyền thông giáo dục sức khỏe cho cộng đồng người dân biết được các nguy cơ, tác hại và hậu quả của các loài ong đốt, đặc biệt là ong vò vẽ để phòng tránh. Theo dõi phát hiện các tổ ong trú ẩn gần nhà để hủy diệt. Căn dặn trẻ nhỏ không nên chọc phá các tổ ong hoặc tránh xa tổ ong khi phát hiện để bảo đảm an toàn. Nếu không may bị ong đốt, phải đến ngay cơ sở y tế thuận tiện nhất để được chăm sóc, tư vấn; không nên chủ quan tự chăm sóc tại nhà, nhất là khi bị ong vò vẽ đốt với nhiều vết đốt trên người.