(Source: https://geimshospital.com/blog/world-malaria-day)
GIỚI THIỆU VỀ CÁC CON SỐ ĐẠT ĐƯỢC CÓ Ý NGHĨA
Khoa học đang tiến bộ nhanh hơn bao giờ hết. Lần đầu tiên, việc chấm dứt bệnh sốt rét trong cuộc sống của chúng ta là một khả năng thực sự. Các loại vaccine mới, các phương pháp điều trị, các công cụ phòng chống sốt rét và những công nghệ tiên phong, bao gồm biến đổi gen muỗi và các mũi tiêm tác dụng lâu dài - đang được phát triển. Hiện nay, 25 quốc gia đã triển khai vaccine sốt rét để bảo vệ 10 triệu trẻ em mỗi năm. Các loại màn chống muỗi thế hệ mới hiện chiếm 84% tổng số màn mới được phân phối. Các Chương trình Quốc gia đang thúc đẩy sự thay đổi. Khả năng thành công này chưa bao giờ lớn hơn thế. Vào Ngày Sốt rét Thế giới năm 2026, Tổ chức Y tế Thế giới (TCYTTG) cùng các đối tác phát động chiến dịch: "Quyết tâm chấm dứt sốt rét: Ngay bây giờ chúng ta có thể & Ngay bây giờ chúng ta phải." Đây là lời kêu gọi hành động nhằm nắm bắt thời cơ, hãy bảo vệ mạng sống ngay bây giờ và đầu tư cho một tương lai không còn sốt rét.
Sự tiến bộ là thực tế và có thể đo lường được
Kể từ năm 2000, Khoảng 2,3 tỷ ca mắc và 14 triệu ca tử vong đã được ngăn chặn. Tính đến nay, 47 quốc gia và vùng lãnh thổ đã được chứng nhận không còn sốt rét (trong đó có hai quốc gia vào năm 2024 và ba quốc gia vào năm 2025), có 37 quốc gia báo cáo số ca mắc dưới 1.000 cavào năm 2024. Thành công là khả thi, ngay cả ở những khu vực khó khăn: Các quốc gia Tiểu vùng sông Mê Kông Mở rộng (GMS) chứng minh việc loại trừ là có thể đạt được, với số ca giảm gần 90% mặc dù tình trạng kháng thuốc kéo dài.
Trong giai đoạn từ năm 2000 đến 2024, số quốc gia có sốt rét lưu hành đã giảm mạnh, từ 108 xuống còn 80. So với cùng kỳ:
• Số quốc gia có số ca mắc dưới 10.000 ca tăng từ 27 (năm 2000) lên 46 (năm 2024);
• Số quốc gia có số ca mắc nội địa dưới 100 ca tăng từ 6 lên 26;
• Số quốc gia có số ca mắc nội địa dưới 10 ca tăng từ 4 lên 24.
Thế nhưng tình hình sốt rét toàn cầu đang trì hoãn: Năm 2024, ước tính có 282 triệu ca mắc và 610.000 ca tử vong, tăng nhẹ so với năm 2023.
Theo Báo cáo Sốt rét Thế giới 2025, sự phát triển đang đối mặt với nguy cơ:
Những thách thức sinh học:
- Kháng thuốc: Tình trạng kháng một phần artemisinin đã được xác nhận tại bốn quốc gia châu Phi (Eritrea, Rwanda, Uganda, Tanzania) và đang lan rộng. Đây là mối nguy nghiêm trọng đối với các phương pháp điều trị sốt rét chủ yếu;
- Kháng hóa chất diệt côn trùng: Kháng pyrethroid(loại hóa chất chính hiện đang tẩm trên màn chống muỗi) đang lan rộng, được xác định ở 48 trong số 53 quốc gia báo cáo;
- Thất bại trong chẩn đoán: Các đột biến mất gen Pfhrp2, có thể khiến xét nghiệm chẩn đoán nhanh không hiệu quả, đang lan rộng và hiện đã được báo cáo tại 46 quốc gia có sốt rét lưu hành;
- Muỗi xâm nhập từ nước khác, châu lục khác:Anopheles stephensi, loài muỗi sống ở đô thị và kháng hóa chất diệt côn trùng, đang mở rộng phạm vi tại Châu Phi, gây ra mối đe dọa mới đối với các thành phố.
Những thách thức hệ thống:
- Khoảng trống tài chính lớn: Nguồn tài trợ năm 2024 (3,9 tỷ USD) thấp hơn một nửa so với mục tiêu 9,3 tỷ USD cho năm 2025. Khoản thiếu hụt dự kiến 5,4 tỷ USD khiến nỗ lực ứng phó rơi vào tình trạng thiếu nguồn lực nghiêm trọng;
- Tính mong manh của các nguồn viện trợ: Các khoản cắt giảm của nguồn viện trợ y tế toàn cầu gần đây đã làm gián đoạn hệ thống y tế, hoạt động giám sát và các chiến dịch, cho thấy sự tiến triển có thể bị đảo ngược nhanh chóng như thế nào.
Những thách thức về nhân đạo & môi trường:
- Biến đổi khí hậu, xung đột và các cuộc khủng hoảng nhân đạo tiếp tục làm gia tăng sự bùng phát trở lại của sốt rét và làm gián đoạn các dịch vụ thiết yếu.
CÁC ĐIỂM SÁNG TRONG PHONG CHỐNG VÀ LOẠI TRỪ SỐT RÉT
Mặc dù những thách thức, nhưng một số biện pháp can thiệp đang được mở rộng thành công và cho thấy hiệu quả:
• Màn chống muỗi thế hệ mới:
Năm 2024, có 84% số màn được chuyển đến Châu Phi là loại màn tẩm PBO hoặc màn kết hợp hai hoạt chất hiệu quả hơn, tăng từ chỉ 10% vào năm 2019.
• Vaccine:
Một bước đột phá lớn. Đến nay, vaccine đã được triển khai tại 25 quốc gia, bảo vệ hàng triệu trẻ em.
• Hóa trị liệu dự phòng:
Hóa dự phòng sốt rét theo mùa (seasonal malaria chemoprevetion_SMC) hiện nay số tiếp cận là 54 triệu trẻ em. Hóa dự phòng sốt rét quanh năm (PMC-Perennial malaria chemoprevetion) cũng đang được mở rộng.
• Nâng cao điều trị cho trẻ em:
Trẻ em bị sốt đang được chẩn đoán và điều trị bằng các liệu pháp điều trị hiệu quả (ACTs) hơn so với trước đây.
ĐỂ MỘT TƯƠNG LAI KHÔNG CÒN SỐT RÉT THÀNH HIỆN THỰC, CHÚNG TA PHẢI:
Duy trì và tăng cường tài trợ, cùng với nâng cao hiệu quả:
Cam kết nguồn tài trợ bền vững, đa dạng - cả quốc tế và trong nước. Trong bối cảnh hạn chế tài chính thực tế, mỗi đồng tiền phải được sử dụng hiệu quả hơn. Chúng ta phải ưu tiên các biện pháp can thiệp có tác động cao, dựa trên dữ liệu và triển khai các phản ứng tối ưu nhằm tối đa hóa giá trị và giảm thiểu lãng phí.
Nguồn tài trợ là yếu tố đưa các vaccine, liệu pháp điều trị và công cụ mới từ phòng thí nghiệm đến với những cộng đồng cần chúng nhất.
Tăng cường vai trò lãnh đạo quốc gia:
Hỗ trợ các chương trình thực hiện cấp quốc gia đang tạo ra thay đổi và điều chỉnh các biện pháp can thiệp phù hợp với nhu cầu địa phương để đạt hiệu quả tối đa.
Quyền làm chủ mạnh mẽ của quốc gia là nền tảng cho biện pháp đối phó hiệu quả và bền vững.
Đảm bảo sự hỗ trợ chắc chắn từ các đối tác:
Sự tiến triển phụ thuộc vào sự hỗ trợ có thể dự báo, đồng bộ và lâu dài từ tất cả đối tác. Thành quả bền vững không được xây dựng trên những cam kết rời rạc, mà trên sự hợp tác đáng tin cậy giúp các quốc gia lập kế hoạch và triển khai dài hạn.
Thúc đẩy đổi mới:
Tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu và phát triển các thế hệ công cụ mới, bao gồm những công cụ tiêu diệt tình trạng kháng hóa chất diệt côn trùng, kháng chẩn đoán và kháng thuốc.
Trao quyền cho cộng đồng:
Cam kết và trang bị cho cộng đồng như là một người giữ vai trò chủ đạo trong việc bảo vệ sức khỏe của chính mình - mỗi người đều có một vai trò.
*Với các biện pháp và nguồn lực sẵn có hiện nay, sẽ không còn ca tử vong sốt rét.
Mỗi năm, Ngày Sốt rét Thế giới sẽ gắn với một chủ đề phản ánh ưu tiên cấp bách nhất tại thời điểm đó. Hãy nhìn lại các chủ đề qua các năm cho chúng ta thấy tất cả về cuộc chiến chống sốt rét đã phát triển như thế nào:
| Năm | Chủ đề cho Ngày Sốt rét Thế giới (tạm dịch) |
| 2022 | Sử dụng sáng kiến để giảm gánh nặng sốt rét toàn cầu và bảo vệ sinh mạng (Harness Innovation to Reduce the Malaria Disease Burden) |
| 2023 | Đã đến lúc để không còn bệnh sốt rét: Đầu tư, đổi mới, thực hiện (Time to deliver zero malaria: invest, innovate, implement) |
| 2024 | Đẩy nhanh cuộc chiến chống lại bệnh sốt rét vì một thế giới công bằng hơn (Accelerating the fight against malaria for a more equitable world) |
| 2025 | Sốt rét kết thúc cùng chúng ta: Tái đầu tư, hồi tưởng và khơi dậy sự cam kết toàn cầu (Malaria Ends With Us: Reinvest, Reimagine, Reignite) |
| 2026 | Quyết tâm chấm dứt sốt rét: Giờ chúng ta có thể& Giờ chúng ta hành động (Driven to End Malaria: Now We Can. Now We Must) |
* CHỦ ĐỀ NĂM 2026 THỰC SỰ NÓI LÊN ĐIỀU GÌ
“Ngay bây giờ chúng ta có thể”(Now We Can)đưa ra một loạt đột phá cụ thể đã thay đổi căn bản những gì có thể đạt được trong phòng chống sốt rét:
- Hai loại vaccine sốt rét (RTS,S/AS01 và R21/Matrix-M) hiện đang được triển khai tại 25 quốc gia, lần đầu tiên trong lịch sử bảo vệ được hàng triệu trẻ em;
- Các loại màn chống muỗi tẩm hóa chất thế hệ mới kết hợp hai hoạt chất (PBO và pyrethroid), trong đó PBO là piperonyl butoxide, một chất tăng cường hiệu quả tổng hợp phổ biến được sử dụng để nâng cao hiệu quả của thuốc diệt muỗi như pyrethrin và pyrethroid. Mặc dù bản thân nó không phải là thuốc diệt côn trùng, nhưng nó ức chế các enzyme chuyển hóa của côn trùng (Cytochrome P450), ngăn chúng phân hủy hoạt chất thuốc diệt muỗi.Hai hoạt chất này có hiệu quả đối với những loài muỗi phát triển khả năng kháng với màn tiêu chuẩn. Năm 2024, khoảng 84% số màn được chuyển đến Châu Phi là các loại màn tiên tiến này, tăng từ chỉ 10% vào năm 2019;
- Hóa dự phòng sốt rét theo mùa hiện tiếp cận 54 triệu trẻ em tại 19 quốc gia;
- Kết quả nghiên cứu giai đoạn 3 của ganaplacide-lumefantrine cho thấy liệu pháp điều trị thế hệ mới đang xuất hiện. Đây là cải tiến liệu pháp điều trị mới đầu tiênđối với sốt rét cấp tính kể từ năm 1999.
“Ngay bây giờ chúng ta phải” (Now We Must) là lúc cần sự trung thực.
- Có các công cụphòng chống không đồng nghĩa với việc sử dụng chúng: Năm 2024, nguồn tài trợ toàn cầu cho sốt rét đạt 3,9 tỷ USD, ít hơn một nửa so với 9,3 tỷ USD cần thiết để duy trì tiến độ. Khoảng cách này không chỉ nằm trên giấy tờ. Nó cho thấy rằng màn chống muỗi không được phân phối, các xét nghiệm không được thực hiện và việc điều trị không tiếp cận đến những người cần nhất;
- Chủ đề năm 2026 là lời kêu gọi kết hợp giữa khoa học với quyết tâm hành động. Chúng ta đang tiến gần hơn đến việc chấm dứt sốt rét hơn bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử.
- Câu hỏi mà Ngày Thế giới Phòng chống Sốt rét năm nay đặt ra là liệu mức độ “gần” đó đã đủ để hành động hay chưa?
CÁC HÀNH ĐỘNG THIẾT THỰC TỪ CÁC NƠI KHÁC TRÊN THẾ GIỚI
Năm nay, Viện Nghiên cứu Sốt rét thuộc ĐH Johns Hopkins kỷ niệm 25 năm thành lập! họ sẽ kết hợp hội thảo Ngày Sốt rét Thế giới thường niên với lễ kỷ niệm 25 năm nghiên cứu, tiến bộ và đột phá trong lĩnh vực sốt rét. Chúng ta sẽ được nghe các bài thuyết trình và xem các bài trình bày áp phích từ hàng chục chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực nghiên cứu sốt rét và sẽ cùng nhìn về 10 năm nỗ lực đầy hứa hẹn tiếp theo để biến bệnh sốt rét thành dĩ vãng.
Hình 2
Ngày Thế giới phòng chống sốt rét 2026: Tiến bộ, trở ngại và kế hoạch cho thập kỷ tới!
- Hội nghị APMEN 2026: Cuộc họp chung của Mạng lưới Loại trừ Sốt rét Châu Á - Thái Bình Dương sẽ diễn ra từ ngày 28-30/04/2026 tại Băng Cốc, Thái Lan để chia sẻ các kết quả từ nghiên cứu và kinh nghiệm thực tiễn;
- Webinar Quốc tế: Hiệp hội NAVBD phối hợp cùng APMEN tổ chức buổi thảo luận trực tuyến về xu hướng toàn cầu và kế hoạch hành động quốc gia vào ngày 22/04/2026;
- Cam kết của MMV:MMV cam kết trong việc luôn đi trước sự kháng thuốc thúc đẩy việc phát triển các công cụ mới. Vào tháng 11 năm 2025, một phương pháp điều trị sốt rét mới, ganaplacide-lumefantrine (GanLum), được Novartis phát triển với sự hợp tác của MMV, đã đạt được kết quả tích cực trong giai đoạn 3 và dự kiến sẽ được đệ trình lên các cơ quan quản lý vào năm 2026, đây là loại thuốc không dựa trên artemisinin đầu tiên trong 25 năm qua, nó cũng có tiềm năng tiêu diệt ký sinh trùng kháng thuốc và ngăn chặn sự lây truyền.
- Tình hình hiện tại & Thách thức: Theo báo cáo năm 2025, thế giới ghi nhận khoảng 282 triệu ca mắc và 610.000 ca tử vong trong năm 2024, cho thấy sự gia tăng nhẹ và cần sự đầu tư mạnh mẽ hơn. Kháng thuốc artemisinin và dẫn suất, kháng hóa chất diệt muỗi và thiếu hụt nguồn vốn (thiếu khoảng 5,4 tỷ USD so với mục tiêu năm 2025) là những rào cản chính. Việt Nam đang tiến gần đến mục tiêu LTSR, năm 2024 chỉ ghi nhận 353 ca mắc và không có trường hợp tử vong và mục tiêu của quốc gia là LTSR hoàn toàn vào năm 2030.
- Báo cáo năm nay đưa ra một số dữ liệu và xu hướng đáng khích lệ trong công tác kiểm soát bệnh sốt rét toàn cầu. Trong giai đoạn 2000-2023, đã có 2,2 tỷ ca mắc bệnh và 12,7 triệu ca tử vong được ngăn ngừa trên toàn thế giới.Đến nay, 44 quốc gia và 1 vùng lãnh thổ đã được TCYTTG cấp chứng nhận chính thức không còn bệnh sốt rét và nhiều quốc gia khác đang tiến gần hơn đến mục tiêu LTSR. Một số quốc gia có gánh nặng bệnh tật cao hơn cũng đã đạt được những thành tựu đáng kể trong việc giảm số ca mắc sốt rét. Bất chấp những tiến bộ này, bệnh sốt rét vẫn là một thách thức nghiêm trọng đối với sức khỏe toàn cầu, cướp đi sinh mạng của 597.000 người chỉ riêng trong năm 2023. Khu vực Châu Phi tiếp tục chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, với khoảng 2/3 gánh nặng bệnh sốt rét toàn cầu tập trung ở 11 quốc gia Châu Phi. Dữ liệu hiện tại cho thấy tiến độ hướng tới các mục tiêu quan trọng của chiến lược phòng chống sốt rét toàn cầu của TCYTTG không đạt được như kỳ vọng.
- Một số quốc gia có gánh nặng bệnh sốt rét cao cũng đang đạt được những tiến bộ đáng kể trong cuộc chiến chống lại căn bệnh này. Tại khu vực Châu Phi, Rwanda đã giảm số ca mắc sốt rét xuống 85% từ năm 2019 đến năm 2023, từ 4,9 triệu xuống còn 749.000, trong khi Liberia đạt được mức giảm 44% số ca mắc bệnh kể từ năm 2017, từ khoảng 1,8 triệu xuống còn 1 triệu. Tại Đông Nam Á, Ấn Độ đã giảm số ca mắc bệnh xuống 69%, từ 6,4 triệu năm 2017 xuống còn 2 triệu năm 2023. Đến nay, TCYTTG đã chứng nhận 44 quốc gia và 1 vùng lãnh thổ không còn sốt rét, trong đó gần đây nhất là Ai Cập.Chứng nhận này được cấp khi một quốc gia có thể chứng minh, không còn nghi ngờ gì nữa, rằng chuỗi lây truyền bệnh sốt rét nội địa đã bị gián đoạn trên toàn quốc trong ít nhất 3 năm liên tiếp. Quốc gia đó cũng phải chứng minh khả năng ngăn chặn sự tái thiết lập lây truyền. Bốn quốc gia đã được chứng nhận không còn bệnh sốt rét vào năm 2023 gồm Azerbaijan, Belize, Cabo Verde và Tajikistan. Ai Cập đã đạt được cột mốc này vào tháng 10 năm 2024. Ba quốc gia khác gồm Georgia, Timor-Leste và Thổ Nhĩ Kỳ đã đệ trình yêu cầu chứng nhận không còn bệnh sốt rét. Một nhóm tư vấn độc lập của TCYTTG sẽ đánh giá xem liệu họ đã sẵn sàng để được chứng nhận hay chưa trong những tháng tới.
Hình 3. Các Quốc gia đã được chứng nhận loại trừ sốt rét bởi WHO từ năm 1955-2024
Bình đẳng cho phụ nữ mang thai: Năm 2025, có 45% phụ nữ mang thai và trẻ em gái đủ điều kiện ở 34 quốc gia đã nhận được ít nhất ba liều thuốc dự phòng, con số này vẫn thấp hơn mục tiêu toàn cầu là 80%. Cùng với việc đẩy nhanh tỷ lệ sử dụng IPTp, sáng kiến Phòng chống Sốt rét ở Bà mẹ và Trẻ sơ sinh (MiMBa) của MMV tiếp tục đi đầu trong việc đảm bảo tiếp cận bình đẳng với thuốc chống sốt rét cho phụ nữ mang thai và trẻ em gái vị thành niên, những người nằm trong nhóm có nguy cơ cao nhất mắc bệnh nặng và tử vong do sốt rét.
Việc chẩn đoán và sử dụng ACT ở trẻ em đã được cải thiện nhờ việc chẩn đoán và sử dụng ACT ngày càng nhiều. ACT là phương pháp điều trị hiệu quả nhất và được khuyến cáo rộng rãi nhất cho bệnh sốt rét không biến chứng – đặc biệt là đối với các trường hợp nhiễm Plasmodium falciparum, loại ký sinh trùng gây ra hầu hết các ca tử vong do sốt rét ở châu Phi. Năm 2025, MMV và Novartis thông báo rằng Coartem Baby trở thành loại thuốc điều trị sốt rét đầu tiên được cấp phép sử dụng cho trẻ sơ sinh.
Các yếu tố dẫn đến sự lây lan của bệnh Tại sao các chuyên gia y tế lại chẩn đoán nhiều ca nhiễm sốt rét mới trên khắp châu Phi mỗi năm? Ngoài các quốc gia đã đề cập trước đó, còn có 6,1 triệu ca mắc mới ở Burkina Faso, 5,8 triệu ở Kenya và 4,7 triệu ở Zambia. Phản ứng chủ yếu đối với sự lây lan của bệnh sốt rét là nghèo đói. Ở những quốc gia mà đa số người dân sống trong nghèo đói, các bệnh nhiễm trùng như sốt rét có khả năng xảy ra cao hơn nhiều.
Một nguyên nhân khác dẫn đến sự lây lan của bệnh có thể là do biến đổi khí hậu toàn cầu. Khí hậu ảnh hưởng đến các bệnh truyền nhiễm. Điều này đúng với cả virus, vi khuẩn và ký sinh trùng. Sự thay đổi về nhiệt độ, lượng mưa và độ ẩm sẽ kéo dài mùa sinh sản của muỗi này. Do biến đổi khí hậu toàn cầu làm tăng nhiệt độ ở các quốc gia nói trên và muỗi mang ký sinh trùng phát triển mạnh và sinh sôi nảy nở trong thời tiết nóng, nên có thể kết luận rằng biến đổi khí hậu toàn cầu làm tăng nhiệt độ ở các nước nói trên và muỗi mang KSTSR sinh sôi nảy nở mạnh trong thời tiết nóng.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. https://www.who.int/campaigns/world-malaria-day/2026;
2. https://geimshospital.com/blog/world-malaria-day.
3. https://worldmalariareport2024.org/current-state
4. https://www.mmv.org/malaria/about-malaria/malaria-facts-statistics-2025
5.https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-highest-rates-of-malaria.html
CN. Võ Thị Như Quỳnh và TS.BS. Huỳnh Hồng Quang
Viện Sốt rét-KST-CT Quy Nhơn